Blog · · 9 min lezen
Telefoonverslaving: symptomen, gevolgen en wat jongeren eraan doen
Onderzoekers spreken van problematisch smartphonegebruik, een patroon dat volgens een meta-analyse uit 2019 lijkt op een gedragsverslaving. Hier lees je welke kenmerken ze meten, hoe vaak het voorkomt, welke gevolgen bekend zijn en wat jongeren zelf doen om minder op hun telefoon te zitten.
Onderzoek spreekt meestal van problematisch smartphonegebruik of problematisch socialemediagebruik, en de meeste cijfers hieronder gaan over kinderen en jongeren. Dit is geen medisch advies: heb je last van je slaap, je stemming of je werk of school, ga dan naar je huisarts.
Wat is telefoonverslaving?
De auteurs van een meta-analyse uit 2019 in BMC Psychiatry (in het Engels) beschrijven problematisch smartphonegebruik als een patroon dat lijkt op een gedragsverslaving. Om mensen systematisch te herkennen, is volgens hen eerst een geaccepteerde, gevalideerde diagnostische definitie nodig. Een redactioneel artikel uit 2022 in Frontiers in Psychiatry (in het Engels) stelt dat er nog geen overeenstemming is over de criteria voor de diagnose, en vraagt om een gevoelig en specifiek meetinstrument.
De studies in de meta-analyse gebruikten uiteenlopende definities en drempelwaarden. Daardoor lopen ook de cijfers uiteen.
Symptomen van telefoonverslaving: waar onderzoekers op letten
Welke kenmerken meetellen, hangt af van de vragenlijst. In 19 van de 41 studies uit de meta-analyse van 2019 ging het om de criteria voor een gedragsverslaving:
- verlies van controle over het gebruik;
- ontwenningsverschijnselen, zoals je rot voelen als de batterij leeg is;
- tolerantie;
- preoccupatie;
- andere bezigheden verwaarlozen;
- doorgaan ondanks aanwijzingen voor schade.
Twee studies gebruikten maar één criterium, zoals ontwenningsverschijnselen.
In Nederland gebruikte de GGD Hart voor Brabant voor sociale media de zeven vragen van de Social Media Disorder Scale. In de Gezondheidsmonitor Jeugd van najaar 2023 vulden 5.424 leerlingen in klas 4 van het voortgezet onderwijs ze in. De vragen gaan over:
- moeite om met sociale media te stoppen;
- sociale media gebruiken omdat je je rot voelt;
- anderen (ouders of vrienden) die zeggen dat je er minder tijd aan moet besteden;
- liever sociale media gebruiken dan in het echt tijd met anderen doorbrengen;
- je onrustig, gestrest of geïrriteerd voelen als je ze niet kunt gebruiken;
- huiswerk afraffelen om sociale media te gebruiken;
- slaap tekortkomen door sociale media.
Elke vraag werd gescoord van 0 (nooit) tot 4 (zeer vaak). Volgens de afkappunten van het Instituut voor Verslavingsonderzoek (IVO) gold het gebruik als risicovol bij een gemiddelde boven de 2 (soms) én een 3 (vaak) of 4 (zeer vaak) op minstens één van de vragen over huiswerk of slaap.
Van de leerlingen in klas 4 zei 29% (zeer) vaak moeite te hebben om met sociale media te stoppen. 20% gebruikte ze (zeer) vaak omdat ze zich rot voelden, en 18% hoorde (zeer) vaak van anderen dat het minder moest.
Hoe vaak komt het voor?
De cijfers verschillen per definitie en per groep:
| Bron | Groep | Uitkomst |
|---|---|---|
| Meta-analyse, BMC Psychiatry (2019), 41 studies | 41.871 kinderen en jongvolwassenen | Mediane prevalentie van problematisch smartphonegebruik 23,3% (interkwartielafstand 14,0 tot 31,2%) |
| GGD Hart voor Brabant, Gezondheidsmonitor Jeugd 2023 | 5.424 leerlingen in klas 4 | 12% met een verhoogd risico op problematisch socialemediagebruik |
| GGD Hart voor Brabant | Leerlingen in de GGD-regio, 2021 en 2023 | Significante stijging van 9% naar 12% met een verhoogd risico |
In 31 van de 41 studies uit de meta-analyse lag het aandeel tussen 10 en 30%. De auteurs zagen problematisch smartphonegebruik het vaakst bij vrouwelijke deelnemers van 17 tot 19 jaar. In 13 studies kwam het vaker voor bij meisjes en vrouwen, in 4 studies juist bij jongens en mannen.
Ook in de GGD-cijfers verschilt het tussen meisjes en jongens. Volgens de tekst van de rapportage liep in klas 4 14% van de meisjes een verhoogd risico, tegenover 7% van de jongens. Het staafdiagram ernaast toont 16% en 8%.
Gevolgen van telefoonverslaving: wat de studies laten zien
In de meta-analyse ging problematisch smartphonegebruik samen met hogere odds op vier uitkomsten, steeds gemeten met vragenlijsten die de deelnemers zelf invulden:
| Uitkomst | Odds ratio (95%-betrouwbaarheidsinterval) | Bewijskracht volgens de auteurs (GRADE) |
|---|---|---|
| Depressie | 3,17 (2,30 tot 4,37) | Matig |
| Angst | 3,05 (2,64 tot 3,53) | Laag |
| Ervaren stress | 1,86 (1,24 tot 2,77) | Laag |
| Slechte slaapkwaliteit | 2,60 (1,39 tot 4,85) | Laag |
Een odds ratio van 3,17 betekent dat de odds op depressie in de groep met problematisch gebruik ruim drie keer zo hoog waren. Een oorzaak is daarmee niet aangetoond. De auteurs wijzen erop dat de studies niet gerandomiseerd waren en een hoog risico op bias hadden. De uitkomsten kwamen uit zelf ingevulde vragenlijsten in plaats van uit formele diagnoses, en omgekeerde causaliteit is niet uit te sluiten.
De GGD vond in de Gezondheidsmonitor Jeugd ook een samenhang: problematisch gebruik van sociale media ging samen met een slechtere mentale gezondheid, gemeten als je meestal (zeer) gelukkig voelen. In dezelfde analyse, gecorrigeerd voor onder meer leeftijd, geslacht en onderwijsniveau, hingen ook pesten via sociale media en ervaren prestatiedruk samen met een slechtere mentale gezondheid.
In de focusgroepen van de GGD zeiden sommige leerlingen dat ze later gaan slapen dan ze willen, omdat ze blijven scrollen. Of hun slaap er ook slechter van wordt, daarover waren de meningen verdeeld.
De GGD noemt ook wat een telefoon oplevert. Leerlingen gebruiken hem voor school, contact met vrienden en familie, muziek en ontspanning. Een studie die de GGD aanhaalt (Carter en anderen, 2024), wijst erop dat vooral de manier waarop jongeren hun telefoon gebruiken mentale klachten lijkt te beïnvloeden, meer dan de duur.
Telefoonverslaving aanpakken: wat jongeren zelf doen
De GGD Hart voor Brabant sprak tussen oktober 2024 en mei 2025 in twaalf focusgroepen met 90 leerlingen van 16 tot 19 jaar van Tilburgse scholen (havo, vwo en mbo). Het ging om gesprekken, dus hoe goed de strategieën werken, is niet gemeten. De GGD noemt dat een onderwerp voor vervolgonderzoek. Dit zijn de strategieën die de leerlingen noemden:
- de telefoon wegleggen of omdraaien, bijvoorbeeld tijdens het studeren of voor het slapengaan (de strategie die het vaakst werd genoemd);
- ‘Niet storen’ aanzetten, zodat je meldingen niet ziet of hoort;
- tijdslimieten op apps, vooral voor de nacht;
- sociale media tijdelijk van de telefoon halen, bijvoorbeeld in een toetsweek;
- de telefoon bewust bij iemand anders laten, met de afspraak dat die persoon komt als je hem toch pakt;
- even naar buiten voor een rondje lopen als je merkt dat je lang op je telefoon zit;
- weten hoe algoritmes werken, wat leerlingen hielp om bewuster met hun telefoon om te gaan.
Geen van de geïnterviewde mbo-leerlingen zei tijdslimieten te gebruiken of apps te verwijderen. Zij vertrouwden vooral op zelfdiscipline en vaste routines.
Veel leerlingen vinden de tijd op hun telefoon achteraf verloren tijd en zitten er langer op dan ze zouden willen. Dat kan volgens de GGD schuldgevoel geven, en soms ook stress en irritatie.
Minder op je telefoon zitten met Schermtijd op de iPhone
Op de iPhone zit daarvoor Schermtijd in Instellingen. Volgens de Nederlandse iPhone-gebruikershandleiding van Apple werkt het zo:
- Open de Instellingen-app en tik op ‘Schermtijd’.
- Staat Schermtijd nog uit, tik dan op ‘Schema voor schermtijd’, ‘Tijdslimieten’ of ‘Beheer schermtijd’ en daarna op ‘Schakel “App- en websiteactiviteit” in’.
- Tik op ‘Tijdslimieten’ en daarna op een categorie, zoals amusement, games of sociale media, en stel met de schuifknop in hoeveel tijd je eraan mag besteden. De apps in die categorie werken tot de limiet van de categorie of je dagelijkse limiet is bereikt.
- Met ‘Schema voor schermtijd’ bepaal je op welke momenten van de dag apps beschikbaar zijn.
- Tik op ‘Gemiddelde per dag’ voor een overzicht van je gebruik: ‘Week’ voor het wekelijkse gebruik en ‘Dag’ voor het dagelijkse.
Voor de nieuwste functies van Schermtijd heb je volgens Apple op al je Apple-apparaten versie 27 of nieuwer nodig (iOS 27 op je iPhone). Een limiet haal je weg via ‘Tijdslimieten’ > ‘Beheer categorieën’: kies de categorie en tik op ‘Verwijder categorie’. Welke apps een extra rem toevoegen, lees je in schermtijd beperken op je iPhone.
Minder op je telefoon zitten met een stappendoel: EarnLock
EarnLock is een app van Lagerland Apps, de studio die deze site publiceert. De app is bedoeld om je eigen iPhone te beperken en heeft geen ouderlijk toezicht. EarnLock is geen behandeling voor problematisch telefoongebruik. Het is ook geen medisch hulpmiddel en geeft geen gezondheidsadvies.
Zo werkt het volgens de app-pagina:
- In de Schermtijd-kiezer van Apple kies je de apps of categorieën waar je tijd aan kwijtraakt, zoals Instagram of TikTok. In de gratis versie is dat één app of categorie.
- Je kiest een dagelijks doel. Stappen zijn gratis, en de Gezondheid-app telt ze.
- Open je een vergrendelde app, dan zie je wat er nog nodig is, bijvoorbeeld “nog 2.026 stappen tot ontgrendeling”.
- Op de helft van je doel gaat een deel van de apps die je één voor één hebt gekozen ongeveer een uur open, één keer per dag. Haal je het hele doel, dan blijven ze open tot middernacht.
- De eerste zeven dagen zijn een schaduwweek: EarnLock simuleert het blokkeren en telt hoe vaak je een van die apps opent. Daarna zie je die cijfers naast de knop ‘Echte blokkering aanzetten’.
- Merk je dat je ernaar grijpt, dan tik je op ‘Reflecteer’ en beantwoord je “Wat hoopte je te vinden?” met Verveling, Onrust, FOMO, Gewoonte of Anders.
Je hebt geen account nodig en je gegevens blijven op je iPhone. In iOS kun je de Schermtijd-toegang van EarnLock zelf uitzetten, en één keer per dag is er een noodontgrendeling achter een rekensom. De schatting van bespaarde schermtijd telt elke geblokkeerde poging voor 9 minuten, en op de kaart staat dat het een schatting is. Wat een app als EarnLock binnen iOS wel en niet kan blokkeren, lees je in wat een iPhone-app echt kan blokkeren (in het Engels).
Wanneer ga je naar de huisarts?
Thuisarts raadt aan om met psychische klachten eerst naar je huisarts te gaan. Als voorbeelden noemt Thuisarts onder meer snel geïrriteerd zijn, somber zijn, slecht slapen en je aandacht niet goed bij dingen kunnen houden. Met de huisarts bespreek je ook of je klachten je relatie, gezin, werk of opleiding in de weg zitten. Zijn de klachten niet heel erg, dan kan de huisarts of de praktijkondersteuner zelf helpen. Is er meer nodig, dan verwijst de huisarts je door, bijvoorbeeld naar een psycholoog of psychiater. Ben je in gevaar, bel dan direct je huisarts of de huisartsenspoedpost. Denk je aan zelfmoord, bel dan gratis 113.
Jellinek heeft poliklinische behandelingen voor volwassenen met problemen door onder meer gokken, gamen of seks. Daarvoor is een verwijsbrief van de huisarts verplicht.
Bronnen, geraadpleegd op 19 november 2026
- GGD Hart voor Brabant: Digitale balans: hoe jongeren hun telefoongebruik en mentale gezondheid ervaren (augustus 2025).
- Sohn en anderen, BMC Psychiatry 2019: Prevalence of problematic smartphone usage and associated mental health outcomes amongst children and young people (in het Engels).
- Weinstein en Siste, Frontiers in Psychiatry 2022: Editorial: Excessive and problematic smartphone usage (in het Engels).
- Apple: Schermtijd voor jezelf instellen op de iPhone en Schema’s voor schermtijd en tijdslimieten instellen.
- Thuisarts: Ik heb psychische klachten. Van wie krijg ik hulp?
- Jellinek: Poliklinische behandeling
Vragen
Veelgestelde vragen
Wat is telefoonverslaving?
Wat zijn de symptomen van telefoonverslaving?
Hoeveel mensen hebben een telefoonverslaving?
Wat zijn de gevolgen van telefoonverslaving?
Hoe stop je met telefoonverslaving?
Wanneer moet je hulp zoeken bij telefoongebruik?
Hoe zit je minder op je telefoon op een iPhone?
Genoemd in dit artikel
Apps in dit artikel
Meer uit de blog