<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:base="https://lagerland.app/" xml:lang="nl">
  <title>Blog van Lagerland Apps</title>
  <subtitle>Praktische gidsen met bronnen (slaap, krachttraining, rekeningen, huisdiergezondheid, schaken, shogi, xiangqi, App Store Connect) en essays van een Apple-appstudio van één persoon die privacy voorop zet.</subtitle>
  <link href="https://lagerland.app/nl/feed.xml" rel="self"/>
  <link href="https://lagerland.app/nl/journal/"/>
  <updated>2026-11-20T00:00:00+00:00</updated>
  <id>https://lagerland.app/</id>
  <author>
    <name>Lagerland Apps</name>
    <email>support@lagerland.app</email>
    <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
  </author>
  <rights>&#169; 2026 Lagerland Apps</rights>
  <icon>https://lagerland.app/assets/icons/lagerland-mark.png</icon>
  <logo>https://lagerland.app/assets/icons/lagerland-mark.png</logo>

  <entry>
    <title>Vaste lasten: een overzicht maken met een betaalkalender die bij je salarisdagen past</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/how-to-organize-bills-each-month/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/how-to-organize-bills-each-month/</id>
    <published>2026-11-20T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-20T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Een lijst met rekeningen laat zien wat je moet betalen. Met welk salaris je welke rekening betaalt, zegt die lijst niet, en juist die vraag zit achter elke krappe week. Hier lees je de methode met een betaalkalender die de Amerikaanse CFPB aanbeveelt, een rekenvoorbeeld met echte salarisdagen in 2026 en de formule die salaris om de week gelijkmatig verdeelt.</summary>
    <content type="html">Een lijst met rekeningen beantwoordt de vraag *wat moet ik deze maand betalen*. De vraag die tot een krappe week leidt, is een andere: *met welk salaris betaal ik welke rekening*. Een maand kan op papier kloppen, met ruim meer inkomsten dan rekeningen, en toch 1690 euro aan rekeningen op één salaris leggen en 330 euro op het volgende, omdat de huur, de autolening en de verzekering in dezelfde twee weken vallen.

Een betaalkalender beantwoordt die tweede vraag. Het Amerikaanse Consumer Financial Protection Bureau (CFPB) publiceert in zijn toolkit *Your Money, Your Goals* een [afdrukbare kalendertool](https://files.consumerfinance.gov/f/documents/cfpb_your-money-your-goals_bill_calendar_tool_2018-11_ADA.pdf){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). De methode werkt ook als je nooit iets afdrukt.

## De betaalkalender stap voor stap

| Stap | Wat je doet | Waarom het werkt |
|---|---|---|
| 1. Elke rekening opschrijven | Huur, energie, leningen, verzekeringen, telefoon, abonnementen | Ook automatische incasso’s: daarvoor moet er ook geld op de rekening staan |
| 2. De betaaldatum noteren | De dag waarop het geld je rekening moet verlaten, niet de vervaldatum | CFPB: 2 tot 3 dagen eerder bij online of persoonlijk betalen, minstens 7 dagen eerder per post |
| 3. Je salarisdagen toevoegen | Elke datum waarop er geld binnenkomt, met het bedrag | Gebruik de echte datums van die maand, niet ‘twee keer per maand’ |
| 4. Elke periode optellen | Tel de rekeningen op waarvan de betaaldatum tussen twee salarisdagen valt | Zet elk totaal naast het salaris dat het moet dekken |
| 5. De zware periode ontlasten | Vraag om een andere vervaldatum, of gebruik een aparte bankrekening voor je vaste lasten | De tool van de CFPB stelt voor om een andere vervaldatum te vragen als de rekeningen van een week hoger zijn dan de inkomsten |
| 6. Elke maand controleren | Kijk naar de volgende maand voordat die begint | Salarisdagen om de week schuiven op, dus de kalender van april kan in mei niet meer kloppen |

Stap 2 is de belangrijkste. De tool van de CFPB is duidelijk over wat het kost als je de vervaldatum als doel neemt: betaal je ook maar een paar dagen te laat, dan betaal je waarschijnlijk extra kosten en riskeer je een negatieve vermelding in je kredietgegevens.

## Waarom salaris om de week een maandkalender ontregelt

In de Verenigde Staten is uitbetaling om de week het gangbaarst: in februari 2023 betaalde 43,0% van de vestigingen in de particuliere sector om de week uit, volgens het [Bureau of Labor Statistics](https://www.bls.gov/ces/publications/length-pay-period.htm){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). Bij een maandkalender past dat ritme het slechtst, omdat een maand niet in blokken van 14 dagen te delen is. Je salarisdagen vallen elke maand twee of drie dagen eerder, en twee keer per jaar krijgt een maand er drie.

Een rekenvoorbeeld: iemand krijgt om de week op vrijdag salaris, met een salarisdag op 3 april 2026, en heeft negen maandelijkse rekeningen van samen 2080 euro. Huur 1200 euro op de 1e, autolening 310 euro op de 6e, telefoon 55 euro op de 9e, autoverzekering 125 euro op de 12e, internet 60 euro op de 15e, energie 90 euro op de 20e, studielening 160 euro op de 25e, twee streamingdiensten 36 euro op de 27e en sportschool 44 euro op de 28e.

Ligt elke betaaldatum drie dagen voor de vervaldatum, dan moet elk salaris dit dekken:

| Salarisdag | Rekeningen waarvan de betaaldatum voor de volgende salarisdag valt | Totaal |
|---|---|---|
| vr 3 april | Autolening, telefoon, autoverzekering, internet | 550 euro |
| vr 17 april | Energie, studielening, streaming, sportschool, huur van mei | 1530 euro |
| vr 1 mei | Autolening, telefoon, autoverzekering, internet | 550 euro |
| vr 15 mei | Energie, studielening, streaming, sportschool | 330 euro |
| vr 29 mei | Huur van juni, autolening, telefoon, autoverzekering | 1690 euro |
| vr 12 juni | Internet, energie, studielening, streaming, sportschool | 390 euro |
| vr 26 juni | Huur van juli, autolening, telefoon, autoverzekering | 1690 euro |

Dezelfde rekeningen, hetzelfde salaris, en de last van één salaris schommelt tussen 330 en 1690 euro. Over heel 2026 loopt die in dit ritme van 275 euro (7 augustus) tot 1750 euro (21 augustus).

Drie dingen vallen op in de tabel:

- De huur wordt nooit betaald met het salaris van de eigen maand. Moet de huur op de 1e betaald zijn, dan ligt de betaaldatum in de laatste dagen van de maand ervoor, dus komt de huur altijd uit een salaris van de vorige maand.
- Het derde salaris is geen extra geld. Mei 2026 heeft in dit ritme drie salarisdagen. Het derde salaris, op 29 mei, komt vlak voor de huur van juni en draagt samen met 26 juni de zwaarste last van de tabel.
- Welke maanden drie salarisdagen hebben, hangt af van je vrijdagen. Zesentwintig salarisdagen om de week zijn 24 plus twee extra. In dit ritme vallen die in mei en oktober, in het andere vrijdagritme vanaf 2 januari in januari en juli. Wekelijks loon op vrijdag geeft in 2026 52 salarisdagen, met vijf in januari, mei, juli en oktober.

## Twee manieren om een scheve kalender recht te zetten

**Een vervaldatum verplaatsen.** Bij loon twee keer per maand (bijvoorbeeld op de 1e en de 15e) is dit de hele oplossing: salarisdagen verschuiven nooit, dus elk salaris dekt elke maand dezelfde rekeningen, en als een schuldeiser één vervaldatum wil verplaatsen, blijft het evenwicht voorgoed. Bij salaris om de week helpt het minder, want het salaris dat deze maand overbelast is, is volgende maand een ander.

**Afvlakken met een vaste overboeking.** Houd een aparte bankrekening alleen voor je vaste lasten en zet op elke salarisdag hetzelfde bedrag over, bijvoorbeeld met een periodieke overboeking: maandelijkse rekeningen × 12 ÷ 26. Hier is dat 2080 × 12 ÷ 26 = **960 euro per salaris**. Zesentwintig overboekingen van 960 euro zijn samen 24.960 euro, precies twaalf maanden van 2080 euro. Betaal elke rekening vanaf die bankrekening, dan verdwijnt de schommeling uit je leefgeld: elk salaris staat 960 euro af, wat de kalender ook doet.

De bankrekening heeft een startbedrag nodig, want het geld komt gelijkmatig binnen en de rekeningen niet. Voor dit schema blijft het saldo het hele jaar positief als je er in januari, na de huur van januari, één overboeking van 960 euro op zet. Het laagste punt is 320 euro op 28 april, de betaaldatum voor de huur van mei, en aan het eind van het jaar staat er weer 960 euro op.

## Automatische incasso’s: toestemming en terugboeken

Een bedrijf mag niet zomaar geld van je rekening afschrijven: je moet daar vooraf toestemming voor geven. Volgens de [Consumentenbond](https://www.consumentenbond.nl/betaalrekening/incassomaatregelen) is een machtiging alleen geldig als je die schriftelijk geeft, online via een Digitale Incassomachtiging of met iDIN. Elke automatische incasso kun je volgens de [ACM](https://consument.acm.nl/rekeningen-en-incassoprocedures/automatisch-incasso-terugboeken) binnen 8 weken zelf terugboeken (storneren); een reden hoef je daarvoor volgens de Consumentenbond niet op te geven. Je betalingsverplichting blijft dan wel bestaan, en voor een openstaande rekening kun je herinneringen of aanmaningen krijgen. Heb je bij je bank een goedkeuringslijst, dan moet je een bedrijf waaraan je een machtiging geeft zelf aan die lijst toevoegen. Doe je dat niet, dan kan het bedrijf niet afschrijven.

## Als een datum toch verschuift

Betaal je een rekening te laat, dan kan de schuldeiser je volgens de [Rijksoverheid](https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/schulden/vraag-en-antwoord/wanneer-incassobureau) aanmanen. Voordat hij incassokosten in rekening mag brengen, moet hij minstens 1 betalingsherinnering sturen. Je krijgt dan 14 dagen om alsnog te betalen, en in die herinnering moet staan hoe hoog de incassokosten zijn. Betaal je niet binnen die 14 dagen, dan betaal je die kosten naast de rekening.

## Waar AllPaid past en waar niet

[AllPaid](/nl/apps/allpaid/) houdt de rekeningenkant van deze kalender bij. Elke rekening krijgt een naam, een optioneel bedrag, een vervaldatum en een herhaling, bijvoorbeeld maandelijks of jaarlijks. Typ je een naam die de app kent, zoals Netflix, dan stelt de app de categorie en de herhaling voor, en met ‘Toepassen’ neem je ze over. Het bedrag is optioneel, dus ook een energierekening die elke maand anders is, past erin.

De knop bovenaan de lijst met rekeningen opent het maandoverzicht met de rekeningen en totalen van de maand. Met Pro blader je door voorbije en komende maanden, en de widget ‘Maandkalender’ zet de maand op je beginscherm. Herinneringen komen om 9:00 uur lokale tijd, de dag voor de vervaldatum. Met Pro kun je eerdere herinneringen toevoegen, uit keuzes die passen bij hoe vaak de rekening terugkomt, plus een herinnering op de vervaldatum zelf. Om de marge van de CFPB in te bouwen, voer je de betaaldatum in als vervaldatum of voeg je een eerdere herinnering toe. Vanuit de melding kies je ‘Als betaald markeren’, ‘Herinner over 2 uur’ of ‘Herinner morgen’, en een terugkerende rekening die je als betaald markeert, schuift door naar de volgende vervaldatum. Vraag Siri “What bills are due in AllPaid” en Siri leest de rekeningen van de komende zeven dagen voor; die Siri-zin werkt alleen in het Engels.

Twee keuzes zijn bewust gemaakt. Een rekening waarvan de datum voorbij is, heet ‘Vervaldatum verstreken’ en niet “achterstallig”, want de app houdt de taal neutraal en kent geen rode status voor te late rekeningen. En AllPaid vraagt nooit om de inloggegevens van je bank; de redenen staan in [waarom ik niet om je bankgegevens vraag](/journal/i-will-not-ask-for-your-bank-login/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).

Die tweede keuze is hier ook de grens. AllPaid weet niet wanneer je salaris binnenkomt en heeft geen veld voor inkomsten, dus stap 3 tot en met 5 (salarisdagen, totalen per periode, het over te boeken bedrag) blijven op papier of in een notitie. De app kan je ook niet herinneren aan een rekening die je nooit hebt ingevoerd.

## Samenvatting

- Een betaalkalender laat zien welk salaris welke rekening betaalt. Ook een sluitende maand kan twee overbelaste weken verbergen.
- Plan met betaaldatums, niet met vervaldatums. De CFPB stelt 2 tot 3 dagen eerder voor bij online betalen en minstens 7 dagen eerder per post.
- Salaris om de week schuift op. In het voorbeeld leggen dezelfde 2080 euro aan rekeningen tussen 330 en 1690 euro op één salaris.
- De formule om af te vlakken is maandelijkse rekeningen × 12 ÷ 26. Zet dat bedrag op elke salarisdag over naar een aparte bankrekening en zet er bij de start één overboeking extra op.
- Een bedrijf mag alleen afschrijven met een geldige machtiging van jou. Een automatische incasso kun je binnen 8 weken terugboeken, maar je betalingsverplichting blijft bestaan.
- Betaal je te laat, dan moet de schuldeiser eerst minstens 1 betalingsherinnering sturen. Je krijgt dan 14 dagen voordat er incassokosten bijkomen.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Powernap: hoe lang duurt een goed dutje overdag?</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/powernap/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/powernap/</id>
    <published>2026-11-20T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-20T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Een korte powernap kan je alerter maken, maar na een te lang dutje word je eerder suf wakker. Hier lees je hoe lang een dutje volgens een slaaparts, Je Leefstijl als Medicijn, de Sleep Foundation en twee studies het best duurt, op welk moment van de dag het past en wanneer een dutje minder geschikt is.</summary>
    <content type="html">Een powernap duurt volgens Zilveren Kruis en Je Leefstijl als Medicijn het best 10 tot 20 minuten; de Sleep Foundation noemt ongeveer 20. Hieronder staat wat die bronnen en twee studies zeggen over de duur, het tijdstip en de nadelen van een dutje, geraadpleegd op 19 november 2026. Dit is geen medisch advies.

## Powernap: hoe lang is goed?

Zilveren Kruis beschrijft een powernap als een kort middagdutje in lichte slaap, bedoeld om je brein even te laten herstellen. Somnoloog (slaaparts) en slaaptherapeut Ingrid Verbeek van Kempenhaeghe noemt in dat artikel 10 tot 20 minuten de ideale duur: je wordt dan frisser wakker zonder suf te zijn. Na 30 minuten of langer kun je je volgens het artikel zwaar en traag voelen, omdat je lichaam dan eigenlijk wil doorslapen.

Wat de drie bronnen noemen:

| Bron | Duur van een dutje |
|---|---|
| Zilveren Kruis (slaaparts Ingrid Verbeek) | 10 tot 20 minuten is ideaal; na 30 minuten of langer kun je je zwaar en traag voelen |
| Je Leefstijl als Medicijn | 10 tot 20 minuten werkt voor de meeste mensen het best; bij sommigen werkt 20 tot 30 minuten goed |
| Sleep Foundation | ongeveer 20 minuten, niet langer dan 30 minuten |

## Slaapfasen tijdens een dutje

De Sleep Foundation beschrijft hoe slaap in fasen verloopt. Fase 1 is de lichtste en kortste en duurt 1 tot 7 minuten. Fase 2 duurt ongeveer 10 tot 25 minuten en is nog relatief licht. Fase 3 is diepere slaap, waaruit je moeilijk wakker wordt, en duurt meestal 20 tot 40 minuten.

Tijdens een kort dutje slaap je volgens de Sleep Foundation misschien niet lang genoeg om veel of enige tijd in fase 3 of remslaap door te brengen, en daardoor kan opstaan makkelijker gaan. Bij een dutje van meer dan 30 minuten kun je in diepe slaap komen, bij slaaptekort al eerder. Een suf gevoel na het wakker worden komt vaak doordat je uit diepe slaap wordt gewekt. Je Leefstijl als Medicijn noemt dat futloze of wazige gevoel direct na het slapen slaapinertie.

## Wat twee studies vonden

Brooks en Lack (2006) vergeleken dutjes van precies 5, 10, 20 en 30 minuten slaap met geen dutje. De 24 deelnemers waren gezonde jongvolwassenen die goed sliepen en niet gewoonlijk overdag dutten. Ze sliepen de nacht ervoor thuis ongeveer 5 uur, deden om 15:00 uur een dutje en werden daarna 3 uur getest in een laboratorium.

- Het dutje van 5 minuten gaf weinig voordeel vergeleken met geen dutje.
- Het dutje van 10 minuten gaf direct verbetering op alle metingen, waaronder ervaren slaperigheid, vermoeidheid en cognitieve prestaties. Een deel daarvan hield tot 155 minuten na het dutje aan.
- Na het dutje van 20 minuten begon de verbetering na 35 minuten en duurde tot 125 minuten na het dutje.
- Het dutje van 30 minuten gaf direct daarna eerst minder alertheid en slechtere prestaties, passend bij slaapinertie, en daarna verbetering tot 155 minuten na het dutje.

Volgens de onderzoekers wijzen de resultaten erop dat het dutje van 10 minuten over het geheel het effectiefst was van de lengtes die zij testten.

Lovato en Lack (2010) vatten in een overzichtsartikel het onderzoek naar dutjes samen. Korte dutjes van 5 tot 15 minuten werken bijna direct, en het effect houdt een beperkte tijd aan, 1 tot 3 uur. Dutjes van meer dan 30 minuten kunnen kort slaapinertie geven en daarna de cognitieve prestaties langer verbeteren, tot vele uren. De auteurs schrijven dat deze conclusies voorzichtig moeten worden opgevat tot er uitgebreider onderzoek is gedaan.

## Hoe laat doe je een dutje overdag?

Volgens Je Leefstijl als Medicijn hebben veel mensen tussen 13:00 en 15:00 uur een natuurlijke energiedip, een geschikt moment voor een kort dutje. De Sleep Foundation schrijft dat experts doorgaans adviseren om minstens acht uur voor het slapengaan te dutten, voor de meeste mensen dus voor 15:00 uur, en dat een dutje te laat op de dag kan bijdragen aan slaapproblemen ’s nachts. Lovato en Lack noemen de vroege middag het gunstigste tijdstip.

## Tips voor een goed dutje

- Zet een wekker. Je Leefstijl als Medicijn en de Sleep Foundation noemen dit allebei. De Sleep Foundation raadt af om op snooze te drukken, omdat je dan in diepere slaap kunt komen, en noemt een tweede wekker kort na de eerste als hulp om niet te lang te slapen.
- Zoek een koele, stille, donkere plek. Thuis noemt de Sleep Foundation verduisterende gordijnen of een apparaat voor witte ruis, op kantoor oordoppen of een slaapmasker.
- Sta op zodra de wekker gaat en rek je uit of loop even rond, schrijft de Sleep Foundation.
- De Sleep Foundation noemt ook een cafeïnedutje. Cafeïne werkt volgens de site na ongeveer 30 minuten, dus cafeïne vlak voor een kort dutje kan je alerter maken als je wakker wordt.
- Let op hoe je je voelt. Je Leefstijl als Medicijn raadt aan na te gaan of je frisser wakker wordt, of juist moe en uit je ritme.

## Is een powernap gezond?

Zilveren Kruis noemt een powernap vooral na een korte nacht nuttig. Bij tijdelijk slaaptekort kan een dutje volgens Verbeek je alertheid verbeteren, maar een goede nachtrust vervangt het niet. Wie elke nacht te kort slaapt, moet volgens het artikel naar de nachtslaap kijken.

De Sleep Foundation noemt als mogelijke voordelen meer alertheid, een betere stemming, een beter geheugen en minder stress. Over de gezondheid op langere termijn noemt de site studies die een verband vonden:

- In één observationele studie hing één of twee keer per week dutten samen met een lager risico op hart- en vaatproblemen, zoals een hartaanval of een beroerte. Volgens de Sleep Foundation is meer onderzoek nodig.
- In een Chinese studie hing dutten van meer dan 90 minuten samen met hoge bloeddruk bij vrouwen van middelbare leeftijd en ouder.
- Een analyse van meerdere studies vond dat dutten van meer dan 60 minuten per dag samenhing met een hoger risico op diabetes type 2.

Hoe dutjes de gezondheid precies beïnvloeden, is volgens de Sleep Foundation nog niet duidelijk.

Ook Je Leefstijl als Medicijn wijst op een gevonden verband tussen vaak of lang dutten en een hoger risico op onder meer hart- en vaatziekten. Volgens de site spelen daar waarschijnlijk andere factoren mee: wie vaak of lang dut, slaapt bijvoorbeeld al te weinig, leeft ongezond of heeft al gezondheidsproblemen. Het dutten kan dan een teken zijn dat er al iets speelt, zonder dat het zelf de oorzaak is.

## Wanneer past een dutje minder?

- Als je ’s avonds moeilijk in slaap valt. Verbeek legt in het artikel van Zilveren Kruis uit dat je overdag slaapdruk opbouwt, de natuurlijke druk om te gaan slapen. Een powernap verlaagt die druk, waardoor je ’s avonds minder slaperig kunt zijn en langer wakker ligt.
- Als je na een dutje vermoeider bent, of er lang suf of zwaar van blijft, schrijft Je Leefstijl als Medicijn.
- Als je dutjes steeds langer worden. Volgens Je Leefstijl als Medicijn kan dat een teken zijn dat je structureel meer slaap nodig hebt, bijvoorbeeld omdat je ’s nachts te weinig slaapt.
- Als je bijna elke dag een powernap nodig hebt. Zilveren Kruis ziet dat als een mogelijk teken van slaaptekort, net als moe blijven terwijl je genoeg uren slaapt. Blijft de vermoeidheid, dan adviseert Zilveren Kruis contact op te nemen met je huisarts of een slaapexpert.
- Bij ouderen is de nachtrust vaak lichter, zegt Verbeek, en lang slapen overdag kan hun dag-en-nachtritme dan verder verstoren.

De Sleep Foundation onderscheidt dutten van onverwacht of op ongewenste momenten in slaap vallen. Dat laatste kan volgens de site wijzen op een onderliggende aandoening. Slaap je ’s nachts te weinig, of lukt het je overdag niet om wakker te blijven, dan raadt de Sleep Foundation aan het met je zorgverlener te bespreken.

## Een dutje in ploegendienst

Volgens de Sleep Foundation kunnen dutjes vooral nuttig zijn voor mensen in ploegendienst die moeilijk aan genoeg slaap komen en op onregelmatige tijden alert moeten zijn. In sommige gevallen kan ook een dutje van ongeveer anderhalf uur nuttig zijn: in die tijd doorloopt je lichaam de slaapfasen, zonder dat je diepe slaap wordt onderbroken. Zo’n langer dutje kan volgens de Sleep Foundation vooral helpen voor hulpverleners en ploegendienstwerkers die vermoeidheid willen voorkomen, maar het kan een probleem worden als het te laat op de dag valt. Je Leefstijl als Medicijn noemt ploegendienst een situatie waarin een dutje als aanvulling kan helpen, al vervangt het de nachtrust niet. Meer over slapen na een nachtdienst lees je in [Slapen rond een nachtdienst](/nl/journal/how-to-sleep-after-a-night-shift/).

## Dutjes bijhouden met AfterShift

[AfterShift](/nl/apps/aftershift/) is een iPhone-app van Lagerland Apps voor slaap en herstel bij ploegendienst. De app importeert slaap uit de Gezondheid-app en markeert dutjes als dutje. Daarvoor heb je een Apple Watch nodig, of een slaapapp die slaap in de Gezondheid-app opslaat. Je kunt een dutje ook zelf vastleggen met ‘Dutje loggen’, of op je toegangsscherm een dutjestimer van 25 minuten starten die het dutje logt zodra je hem stopt. Die vaste 25 minuten zijn langer dan de 10 tot 20 minuten van Zilveren Kruis en Je Leefstijl als Medicijn, en korter dan de 30 minuten die de Sleep Foundation als bovengrens noemt.

Dutjes tellen mee voor de slaap tussen twee diensten, en herinneringen voor ontspannen, de cafeïnestop en dutjes zijn afgestemd op je volgende dienst. De dutjestimer en de import van dutjes zitten in de gratis versie. Premium voegt een kaart Dutjes toe aan Hersteldetails; wat Premium kost, staat op [de pagina van de app](/nl/apps/aftershift/).

## Bronnen, geraadpleegd op 19 november 2026

- Zilveren Kruis: [De zin en onzin van de powernap: slaapexpert legt uit](https://www.zilverenkruis.nl/gezonder-leven/magazine/beter-slapen/hoelang-powernap).
- Je Leefstijl als Medicijn: [Powernap: hoe lang en wanneer helpt een dutje overdag?](https://jeleefstijlalsmedicijn.nl/powernap) (bijgewerkt 13 november 2026).
- Sleep Foundation: [Napping: benefits and tips](https://www.sleepfoundation.org/sleep-hygiene/napping){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels, bijgewerkt 27 mei 2026).
- Brooks en Lack, Sleep, 2006: [A brief afternoon nap following nocturnal sleep restriction](https://europepmc.org/article/MED/16796222){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- Lovato en Lack, Progress in Brain Research, 2010: [The effects of napping on cognitive functioning](https://europepmc.org/article/MED/21075238){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Slaapcyclus bij volwassenen: duur, fases en berekenen</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/slaapcyclus/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/slaapcyclus/</id>
    <published>2026-11-20T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-20T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Een slaapcyclus is een ronde van slaapfases die je ’s nachts meerdere keren doorloopt. Hier lees je hoe lang zo’n cyclus bij volwassenen duurt, hoe de fases elkaar opvolgen, waarom je een slaapcyclus maar bij benadering kunt berekenen en wat je Apple Watch ervan laat zien.</summary>
    <content type="html">Een slaapcyclus duurt bij volwassenen gemiddeld ongeveer 90 minuten en je doorloopt er meerdere per nacht. De cijfers op deze pagina komen van de Hersenstichting, de Sleep Foundation en Thuisarts, geraadpleegd op 19 november 2026. Dit is geen medisch advies.

## Wat is een slaapcyclus?

Je slaapt volgens een vast patroon: de slaapcyclus. De [Hersenstichting](https://www.hersenstichting.nl/de-hersenen/gezonde-hersenen/slaap/) schrijft dat een normale nacht uit ongeveer vijf slaapcycli bestaat. Elke cyclus duurt ongeveer 90 minuten en heeft vier fases. De [Sleep Foundation](https://www.sleepfoundation.org/stages-of-sleep){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) noemt in een typische nacht vier tot zes cycli, gemiddeld ongeveer 90 minuten per cyclus.

De cycli lijken niet allemaal op elkaar. Volgens de Sleep Foundation is de eerste cyclus vaak de kortste, 70 tot 100 minuten, en liggen latere cycli meestal tussen de 90 en 120 minuten. Ook de indeling verandert in de loop van de nacht: hoeveel tijd je in welke fase doorbrengt, is in de eerste cyclus anders dan in de laatste.

## De vier fases van een slaapcyclus

| Fase | Naam bij de Hersenstichting | Wat er gebeurt | Gemiddelde duur (Sleep Foundation) |
|---|---|---|---|
| N1 | Inslapen | De lichtste fase; wakker worden is makkelijk | 1 tot 7 minuten |
| N2 | Lichte slaap | Lichaamstemperatuur, hartslag en ademhaling dalen; wakker worden is moeilijker | 10 tot 25 minuten |
| N3 | Diepe slaap | Ademhaling en hartslag zijn traag; wakker worden is moeilijk | 20 tot 40 minuten |
| REM | Droomslaap | Ogen bewegen snel, spieren zijn tijdelijk verlamd, de meest levendige dromen | 10 tot 60 minuten |

In diepe slaap adem je langzaam en klopt je hart trager, schrijft de Hersenstichting; word je dan toch wakker, dan kun je even in de war zijn. In de droomslaap zijn ademhaling en hartritme onregelmatig, stijgt je bloeddruk en liggen je spieren stil. Dromen kan in elke fase, maar de meest levendige dromen komen volgens beide bronnen in de REM-slaap voor.

Over de hele nacht gerekend zit je volgens de Sleep Foundation ongeveer de helft van de tijd in N2 en bestaat ongeveer 25% van de slaap van volwassenen uit REM. De Hersenstichting noemt N2 de fase waarin je het vaakst zit, vooral later in de nacht.

## Wat verandert er in de loop van de nacht?

De fases zijn niet gelijk over de nacht verdeeld:

- De meeste diepe slaap krijg je in de eerste helft van de nacht. De N3-fases duren dan 20 tot 40 minuten en worden daarna korter (Sleep Foundation). Volgens Thuisarts krijg je diepe slaap het meest in het eerste deel van de nacht.
- REM begint volgens de Sleep Foundation meestal pas na ongeveer 90 minuten slaap. De REM-fases worden gedurende de nacht langer, vooral in de tweede helft: de eerste duurt misschien maar een paar minuten, latere kunnen ongeveer een uur duren.
- Na een slaaptekort probeert je lichaam dat volgens de Hersenstichting de volgende nacht in te halen door dieper te slapen.

Wat de bronnen zeggen over de hoeveelheid van elke fase, lees je in [Hoeveel diepe slaap heb je nodig?](/nl/journal/hoeveel-diepe-slaap/) en [Hoeveel remslaap heb je nodig?](/nl/journal/remslaap/).

## Wat beïnvloedt je slaapcycli?

De Sleep Foundation schrijft dat slaapcycli verschillen van persoon tot persoon en van nacht tot nacht. Genoemde factoren:

- Leeftijd. Pasgeboren baby’s brengen veel meer tijd in REM door. Oudere volwassenen hebben doorgaans minder REM, en Thuisarts schrijft dat oudere mensen minder lang en minder diep slapen.
- Recente slaap. Onregelmatig of te weinig slapen over meerdere dagen kan een afwijkende slaapcyclus geven.
- Alcohol. Alcohol vermindert REM vroeg in de nacht; als de alcohol uitwerkt, volgt een REM-rebound met langere REM-fases.
- Slaapstoornissen. Slaapapneu, rustelozebenensyndroom en andere aandoeningen met meerdere keren wakker worden kunnen de cyclus onderbreken.

## Slaapcyclus berekenen: waarom het een schatting blijft

Een slaapcyclus berekenen kan met het gemiddelde van ongeveer 90 minuten. Wat dat oplevert, is een eigen berekening met de cijfers hierboven:

| Aantal cycli | Met 90 minuten per cyclus |
|---|---|
| 4 | 6 uur |
| 5 | 7,5 uur |
| 6 | 9 uur |

Het blijft bij benadering, want de cycli zijn niet even lang. Neem je voor de eerste cyclus 70 tot 100 minuten en voor de vier daarna 90 tot 120 minuten, dan duren 5 cycli ongeveer 7 uur 10 minuten tot 9 uur 40 minuten (eigen berekening). Een slaapcycluscalculator geeft dus een schatting: je eigen cycli kunnen korter of langer zijn, en ze verschillen per nacht.

Een voorbeeld: wil je om 7.00 uur opstaan en tel je 5 cycli van 90 minuten terug, dan kom je uit op 23.30 uur. Je moet dan om 23.30 uur al slapen, en de tijd die je nodig hebt om in slaap te vallen komt daar nog bij. Volgens Thuisarts duurt inslapen bijvoorbeeld 10 minuten, maar 30 minuten is ook normaal, en bij oudere mensen 60.

Over de duur van je nacht schrijft Thuisarts dat de meeste volwassenen tussen 7 en 9 uur per nacht slapen, dat de behoefte per persoon verschilt en dat korter dan 7 uur ook normaal kan zijn. Volgens Thuisarts rust je genoeg uit als je je overdag fit of best fit voelt en je gewone dag aankunt. Dat je je direct na het wakker worden nog niet fit voelt, noemt Thuisarts normaal; het gaat om hoe je je voelt als je eenmaal op en aangekleed bent.

## Je slaap meten met de Apple Watch

Volgens [Apple](https://support.apple.com/nl-nl/108906) toont de Gezondheid-app de tijd en het percentage per fase voor ‘Wakker’, ‘Remslaap’, ‘Kernslaap’ en ‘Diepe slaap’. Om slaapgegevens te krijgen, zet je ‘Houd slaap bij met de Apple Watch’ aan en draag je de Watch ’s nachts minstens 1 uur. Hij moet comfortabel om je pols zitten: bij een te losse Watch kan de versnellingsmeter volgens Apple te veel beweging oppikken.

[Thuisarts](https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-wil-beter-slapen-slaapadviezen) raadt bij slecht slapen een smartwatch af: die kan je slaap niet betrouwbaar meten en je er onrustig van maken. Hoe Apple de fases schat, lees je in [Hoeveel remslaap heb je nodig?](/nl/journal/remslaap/).

## Je slaapfases bekijken in Observa

[Observa](/nl/apps/observa/) is een app van Lagerland Apps die de Gezondheid-app leest. Per nacht zie je je tijd in ‘Diep’, ‘REM’, ‘Kern’ en ‘Wakker’, en hoe je hart zich ’s nachts gedroeg. De dagelijkse slaapscore komt uit hoe lang je sliep, hoe efficiënt, hoe vaak je wakker werd en je slaapfases, afgezet tegen vaste doelen zoals 7 tot 9 uur slaap. Klopt een nacht niet, dan corrigeer je die met ‘Slaap aanpassen’, zonder de Gezondheid-app te veranderen.

Slaapfases verschijnen alleen als een apparaat ze in de Gezondheid-app heeft vastgelegd, zoals een Apple Watch. Observa is geen medisch hulpmiddel en stelt geen diagnose. Wat gratis is en wat Premium biedt, zie je op de [app-pagina](/nl/apps/observa/). Zoek je een aparte slaap-app, vergelijk dan [Observa met AutoSleep](/nl/alternatives/autosleep/).

## Wanneer ga je naar de huisarts?

Thuisarts adviseert een [afspraak bij de huisarts](https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-slaap-slecht-wat-kan-zijn) als je over je slaapproblemen wilt praten. Onder de algemene slaapadviezen van Thuisarts staan elke dag rond dezelfde tijd opstaan en naar bed gaan, geen cafeïne in de 6 uur voor het slapen en stoppen met alcohol, roken en blowen. Helpen die adviezen na een paar weken niet genoeg, dan is een afspraak bij de huisarts volgens Thuisarts de volgende stap.

## Bronnen, geraadpleegd op 19 november 2026

- Hersenstichting, [Slaap](https://www.hersenstichting.nl/de-hersenen/gezonde-hersenen/slaap/): vijf cycli, 90 minuten, vier fases, kenmerken per fase, inhalen.
- Sleep Foundation, [Stages of sleep](https://www.sleepfoundation.org/stages-of-sleep){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels, bijgewerkt 25 juli 2025): aantal en duur van cycli, duur per fase, REM-aandeel, factoren.
- Thuisarts, [Ik slaap slecht](https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-slaap-slecht-wat-kan-zijn) en [Slaapadviezen](https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-wil-beter-slapen-slaapadviezen): 7 tot 9 uur, inslapen, diepe slaap, smartwatch, huisarts.
- Apple, [Je slaap bijhouden op een Apple Watch en ‘Slaap’ gebruiken op een iPhone](https://support.apple.com/nl-nl/108906): fases in de Gezondheid-app, Watch dragen.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Spierpijn na training: de oorzaak, de duur, of het goed is en wanneer je oplet</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/spierpijn-na-training/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/spierpijn-na-training/</id>
    <published>2026-11-20T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-20T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Spierpijn na het sporten komt met vertraging op en is meestal na 2 tot 3 dagen het ergst. Hier lees je volgens Thuisarts en studies waar spierpijn door komt, of het goed is, waarom je het soms niet of juist na elke training hebt en wanneer je het laat nakijken.</summary>
    <content type="html">Spierpijn na training komt volgens de studies op deze pagina vooral na inspanning waaraan je spieren niet gewend zijn. De pagina volgt Thuisarts en studies, geraadpleegd op 19 november 2026. Dit is geen medisch advies.

## Wat is spierpijn na training?

De spierpijn die met vertraging na het sporten opkomt, heet in studies DOMS, naar het Engelse *delayed onset muscle soreness*. Een review van Hotfiel e.a. uit 2018 omschrijft DOMS als schade aan de fijne structuur van spiercellen. Die schade ontstaat volgens de review door inspanning waaraan je niet gewend bent of door excentrische inspanning, waarbij een spier kracht levert en tegelijk langer wordt.

Je merkt het volgens de review aan minder spierkracht, pijnlijk en stijf bewegen, zwelling en gewrichten in de buurt die minder goed werken. De klachten komen met vertraging op, en de pijn is meestal 48 tot 72 uur na de training het ergst. De review rekent DOMS tot de milde vormen van letsel. Hoe het precies ontstaat, is volgens de auteurs nog onbekend.

Volgens een review van Cheung e.a. uit 2003 komt spierpijn het vaakst voor aan het begin van het sportseizoen, als sporters na een periode met minder training weer beginnen. Het komt ook vaak voor als je voor het eerst een bepaald soort activiteit doet, in welke tijd van het jaar ook. De intensiteit en de duur van de training spelen mee.

Thuisarts noemt spierpijn niet erg: je kunt gewoon blijven bewegen. Heb je veel pijn, dan wacht je tot de pijn minder wordt, wat 1 of 2 dagen kan duren.

## Is spierpijn na training goed?

Volgens de review van Hotfiel e.a. geldt schade aan spiercellen op dit moment als het belangrijkste mechanisme achter spierpijn. Twee bronnen met deels dezelfde auteurs gingen na welke rol zulke spierschade speelt bij spiergroei.

In een onderzoek van Damas e.a. (2016) deden tien jonge mannen tien weken krachttraining. De onderzoekers namen spierbiopten en maten na een training aan het begin, na drie weken en na tien weken de spierschade en de aanmaak van spiereiwit. De schade was aan het begin het grootst, kleiner na drie weken en minimaal na tien weken. De spiervezels waren pas na tien weken dikker. De aanmaak van spiereiwit was na de eerste training het hoogst, maar hing toen net als de schade niet samen met de spiergroei. Na drie en na tien weken, toen de schade kleiner was, hing de aanmaak wel sterk samen met de spiergroei.

In een review uit 2018 concluderen Damas en twee medeauteurs dat spierschade niet het proces is dat spiergroei door krachttraining tot stand brengt of versterkt. Trainingsvormen zonder noemenswaardige spierschade geven volgens de review vergelijkbare spiergroei en krachtwinst als vormen die in het begin wel schade geven.

Beide bronnen gaan over spierschade. Het verband met spierpijn loopt dus via het vermoedelijke mechanisme uit de review van Hotfiel e.a. en is indirect.

## Waarom heb je soms geen spierpijn?

Een eerdere training die spierschade gaf, beschermt volgens een meta-analyse van Yu e.a. uit 2026 tegen schade bij een volgende training. In de literatuur heet dat het *repeated bout effect*. De meta-analyse bundelde 35 studies en vond na zo’n herhaling minder spierpijn (standaardverschil g = -1,37; 95%-betrouwbaarheidsinterval -1,70 tot -1,05). De spierkracht bleef beter op peil en de waarde van creatinekinase, een maat voor spierschade, was lager. Voor spierpijn en spierkracht was het beschermende effect het grootst 72 uur na de training. Lagen er 2 tot 3 weken tussen de twee trainingen, dan was dat effect in de studies numeriek het kleinst.

Volgens een review van Hody e.a. uit 2019 is de nuttigste manier om spierschade en spierpijn door ongewone excentrische inspanning te voorkomen tot nu toe het herhalen van sessies met submaximale excentrische bewegingen, waarvan je de intensiteit in de loop van de training geleidelijk verhoogt.

Heb je na een training geen spierpijn, dan kan dat dus komen doordat je spieren een vergelijkbare training al eerder deden.

## Waarom heb je spierpijn na elke training?

Volgens de reviews komt spierpijn vaker voor bij oefeningen die nieuw voor je zijn, bij excentrische bewegingen, bij een hogere intensiteit of een langere training en als je na een periode met minder training weer begint. Zit er in elke training iets nieuws, dan krijgen je spieren steeds een belasting waaraan ze niet gewend zijn.

Thuisarts beschrijft iets vergelijkbaars bij klachten die langzaam een blessure worden: wie in korte tijd veel meer gaat bewegen of een nieuwe sport begint, kan last krijgen van spieren en pezen. Om blessures te voorkomen raadt Thuisarts aan rustig te beginnen en steeds iets meer te doen, bijvoorbeeld met een trainingsschema, vooral als je een tijdje niet hebt gesport. Tussen trainingen hoort volgens Thuisarts rust, en als je pijn houdt, verwijst Thuisarts naar een fysiotherapeut.

## Wat kun je doen aan spierpijn?

De review van Cheung e.a. uit 2003 vergeleek behandelingen. Stretchen en koude (cryotherapie) hadden geen effect op spierpijn of andere klachten. Massage gaf wisselende resultaten, mogelijk door verschillen in tijdstip en techniek. Bewegen verlichtte de pijn het best, maar het effect was tijdelijk. Sporters die elke dag moeten trainen, raadt de review aan om na een zware training die spierpijn geeft 1 tot 2 dagen minder intensief en minder lang te trainen, of de spiergroepen te trainen die minder last hebben.

Een meta-analyse van Dupuy e.a. uit 2018, met 99 studies naar herstelmethoden, noemt massage de methode die spierpijn en ervaren vermoeidheid waarschijnlijk het best vermindert. Over massage verschillen de twee overzichten dus.

Om de hinder voor je training te beperken, raadt de review uit 2003 aan excentrische of nieuwe oefeningen geleidelijk in te voeren, verspreid over 1 tot 2 weken.

## Wanneer is het geen gewone spierpijn?

Bij een sportblessure noemt Thuisarts drie situaties waarin je een afspraak maakt met je huisarts of een fysiotherapeut:

- je hebt bij een beweging meteen erge pijn in een spier of gewricht;
- je kunt niet meer goed lopen of je arm niet goed gebruiken;
- je hebt pijn als je drukt op een pees, de plek waar je spier aan het bot vastzit.

Bij klachten die langzaam een blessure worden, kun je volgens Thuisarts blijven sporten als je weinig pijn hebt of als de pijn na het sporten snel overgaat; train dan wel korter en minder zwaar zolang je pijn hebt. Bij veel pijn tijdens of na het sporten stop je beter een paar dagen met je sport. Thuisarts raadt aan wel te blijven bewegen, omdat je spieren zwakker worden als je helemaal niets doet.

Een ander, ernstig beeld is rabdomyolyse. Daarbij breekt spierweefsel af en komen stoffen uit de spieren in het bloed, die volgens MedlinePlus vaak de nieren beschadigen. Zware inspanning, zoals een marathon of calisthenics, staat bij de mogelijke oorzaken. Als symptomen noemt MedlinePlus onder meer donkere, rode of colakleurige urine, minder plassen, algemene zwakte, stijve of pijnlijke spieren en gevoelige spieren. Snelle behandeling verkleint volgens MedlinePlus het risico op blijvende nierschade. Bij klachten van rabdomyolyse raadt MedlinePlus aan contact op te nemen met een arts.

## Sets bijhouden in LiftLog

Wil je terugzien wat je deed voordat de spierpijn kwam, dan helpt een trainingslog. [LiftLog](/nl/apps/liftlog/) is een app van Lagerland Apps voor krachttraining op de iPhone. Elke set toont wat je de vorige keer tilde, en onder ‘Geschiedenis’ lees je je eerdere trainingen terug. Op het tabblad Voortgang toont ‘Spierdekking’ het aantal sets voor je top 8 spieren in 30 dagen. Zo zie je wat er in de weken voor de spierpijn anders was.

De prijs en de proefperiode staan op [de pagina van de app](/nl/apps/liftlog/). Over rust tussen sets lees je meer in [rust tussen sets](/nl/journal/how-long-to-rest-between-sets/), over geleidelijk zwaarder trainen in [progressive overload](/nl/journal/progressive-overload/) en over een lichtere week in [de deloadweek](/nl/journal/when-to-deload/).

## Bronnen, geraadpleegd op 19 november 2026

- Thuisarts: [Ik heb een sportblessure](https://www.thuisarts.nl/sport-blessure/ik-heb-sportblessure) en [Ik wil zorgen dat ik geen sportblessure krijg](https://www.thuisarts.nl/sportblessure/ik-wil-zorgen-dat-ik-geen-sportblessure-krijg).
- Hotfiel T e.a. (2018): [Advances in Delayed-Onset Muscle Soreness (DOMS), Part I: Pathogenesis and Diagnostics](https://europepmc.org/article/MED/30537791){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- Cheung K, Hume P, Maxwell L (2003): [Delayed onset muscle soreness: treatment strategies and performance factors](https://europepmc.org/article/MED/12617692){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- Damas F e.a. (2016): [Resistance training-induced changes in integrated myofibrillar protein synthesis are related to hypertrophy only after attenuation of muscle damage](https://europepmc.org/article/MED/27219125){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- Damas F, Libardi CA, Ugrinowitsch C (2018): [The development of skeletal muscle hypertrophy through resistance training: the role of muscle damage and muscle protein synthesis](https://europepmc.org/article/MED/29282529){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- Yu F e.a. (2026): [Temporal dynamics of the repeated bout effect on exercise-induced muscle damage](https://europepmc.org/article/MED/43016582){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- Hody S e.a. (2019): [Eccentric Muscle Contractions: Risks and Benefits](https://europepmc.org/article/MED/31130877){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- Dupuy O e.a. (2018): [An Evidence-Based Approach for Choosing Post-exercise Recovery Techniques](https://europepmc.org/article/MED/29755363){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- MedlinePlus: [Rhabdomyolysis](https://medlineplus.gov/ency/article/000473.htm){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Ontwormen kat: hoe vaak bij een kitten en bij een volwassen kat</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/ontwormen-kat/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/ontwormen-kat/</id>
    <published>2026-11-20T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-20T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Een kitten ontworm je volgens het LICG en ESCCAP Benelux vanaf 3 weken. Voor een volwassen kat noemt ESCCAP gemiddeld 4 keer per jaar, terwijl het LICG een buitenkat en een kat die alleen binnen leeft verschillend behandelt. Hier lees je de schema’s voor een kitten, welke wormen een kat kan hebben en hoe je ze herkent, hoe je een middel toedient en wat wormen voor mensen betekenen.</summary>
    <content type="html">De schema’s en aantallen op deze pagina komen van het LICG en ESCCAP Benelux, geraadpleegd op 19 november 2026. Dit is geen diergeneeskundig advies.

## Ontwormen van een kitten: het schema

Volgens het LICG kun je ervan uitgaan dat bijna alle kittens besmet raken met spoelwormen: larven die in de poes in rust zijn, komen na de geboorte via de melk bij de kittens. Kittens raken volgens de ESCCAP-richtlijn niet al in de baarmoeder besmet, daarom kan het ontwormen later beginnen dan bij een pup. Vier bronnen geven een schema:

| Bron | Schema voor een kitten |
|---|---|
| [LICG, Ontwormen van uw kat](https://www.licg.nl/katten/ontwormen-van-uw-kat/) | op 3 weken; daarna elke 2 weken tot 2 weken na het spenen; dan elke maand tot een half jaar |
| [ESCCAP Benelux, richtlijn wormbestrijding](https://www.esccap.org/uploads/docs/oy5bnqxa_0601_ESCCAP_MG1__NL_20210831.pdf) | vanaf 3 weken; elke 2 weken tot 2 weken na het spenen; daarna maandelijks tot een half jaar |
| [ESCCAP Benelux, folder ‘Spoelwormenbestrijding bij hond en kat’](https://www.esccap.org/uploads/docs/5lqall0y_Toxocara_brochure_DEF.pdf) | op 3, 5 en 7 weken; daarna elke maand tot een half jaar |
| [LICG, Verzorging van uw kitten](https://www.licg.nl/katten/verzorging-van-uw-kitten/) | vanaf 3 tot 4 weken; daarna elke 2 weken tot de kitten 2 maanden oud is; dan maandelijks tot 6 maanden |

De bronnen verschillen in de eerste weken en komen alle vier uit op maandelijks ontwormen tot een half jaar. Daarna kun je volgens het LICG het schema voor volwassen katten volgen. ESCCAP raadt aan kittens te kopen die volgens voorschrift zijn ontwormd.

## Een volwassen kat ontwormen: hoe vaak per jaar?

De bronnen geven niet voor elke kat hetzelfde antwoord:

- ESCCAP Benelux, folder: gemiddeld 4 keer per jaar voor elke kat, op advies van de dierenarts en ook als je geen wormen ziet. De richtlijn voor dierenartsen noemt minimaal 4 keer per jaar als algemene aanbeveling.
- LICG, buitenkat: als algemene richtlijn ten minste 4 keer per jaar tegen spoel- en lintwormen.
- LICG, kat die alleen in huis leeft: 1 tot 2 keer per jaar tegen spoelwormen kan voldoende zijn.
- LICG, kitten-checklist: na het eerste halfjaar in ieder geval 4 keer per jaar ontwormen, of de ontlasting even vaak laten onderzoeken.

Volgens het LICG is er geen standaardadvies dat voor elk dier geldt. Wat past, hangt onder meer af van de leeftijd, de gezondheid, of de kat jaagt, of de kat binnen of buiten leeft, of er vlooien zijn en met wie de kat in contact komt, zoals jonge kinderen, ouderen of mensen met een verminderde weerstand. In overleg met de dierenarts bepaal je hoe vaak, met welk middel en tegen welke wormen je behandelt.

Vaker ontwormen noemen de bronnen in deze situaties:

- jonge kinderen of mensen met een verminderde afweer in huis (LICG en ESCCAP; ESCCAP noemt tot zelfs maandelijks);
- het voeren van rauw vlees (LICG);
- een vlooienplaag in het verleden (LICG).

Na een nieuwe besmetting duurt het volgens de ESCCAP-richtlijn iets meer dan 4 weken voordat een kat eitjes uitscheidt. Er is aangetoond dat 4 keer per jaar ontwormen dat niet altijd voorkomt, terwijl maandelijks ontwormen het grotendeels voorkomt. Een “jaarlijkse of tweejaarlijkse” behandeling draagt volgens de huidige inzichten in een populatie waarschijnlijk weinig bij aan het voorkomen daarvan.

## Moet een binnenkat ook ontwormd worden?

Ja, volgens beide bronnen, met de aantallen uit de lijst hierboven. Het LICG noemt het risico op worminfecties bij een binnenkat kleiner dan bij een buitenkat. Volgens de ESCCAP-folder heeft ook een kat die nooit buiten komt altijd contact met de buitenwereld: via modderschoenen, bezoek van andere honden en katten en zand en stof dat de wind meevoert. De eitjes zijn microscopisch klein.

## Wormen bij een kat: welke soorten en welke symptomen

Volgens het LICG zijn de spoelworm (ook rondworm genoemd) en de lintworm de meest voorkomende wormen bij de kat. Beide leven in het maagdarmkanaal.

- Spoelwormen (*Toxocara cati* en *Toxascaris leonina*): de meest voorkomende darmparasiet bij de kat. De eitjes komen met de ontlasting in de omgeving, waar andere katten ze kunnen opnemen. Een kat kan ook besmet raken door knaagdieren of vogels op te eten die eitjes hebben binnengekregen.
- Lintworm *Dipylidium caninum*: wordt volgens het LICG overgebracht door vlooien. Een kat raakt besmet als hij bij het wassen een besmette vlo inslikt. Daarom is het volgens het LICG aannemelijk dat elke kat met vlooien ook deze lintworm heeft, en andersom.
- Lintworm *Taenia taeniaeformis*: komt via kleine knaagdieren, zoals ratten en muizen. Volgens het LICG kan elke kat die (buiten) jaagt deze lintworm hebben.

De meeste besmette katten vertonen volgens het LICG geen symptomen. Bij een zware besmetting noemt het LICG gewichtsverlies, braken of diarree, irritatie rond de anus en groeivertraging, vooral bij jonge kittens. De ESCCAP-folder noemt bij spoelwormen soms diarree, braken, een doffe vacht en een enkele keer hoesten. Bij kittens met een zware besmetting noemt de ESCCAP-richtlijn ademhalingsklachten, sterke vermagering en een dikke buik; bij oudere katten ziet men zelden klinische verschijnselen.

Wat je soms wel kunt zien:

- Een spoelworm in braaksel of ontlasting, wat volgens de ESCCAP-richtlijn een enkele keer gebeurt. Volgens de ESCCAP-folder lijkt de worm op een elastiekje van gemiddeld ongeveer 10 cm, bleekgeel tot roze-rood.
- Lintwormsegmenten. Het LICG schrijft dat ze op rijstkorrels lijken en soms te zien zijn in de haren rond de anus, in de ontlasting of op de plek waar de kat ligt.

*Dipylidium caninum* geeft volgens de ESCCAP-richtlijn zelden klachten, hoogstens jeuk rond de anus. Een spoelwormbesmetting kan de dierenarts volgens de ESCCAP-folder aantonen door de ontlasting onder de microscoop te onderzoeken.

## Ontlastingsonderzoek als alternatief

In plaats van volgens een schema te ontwormen kun je volgens het LICG en ESCCAP ook regelmatig de ontlasting laten onderzoeken. Worden er wormeneitjes gevonden, dan ontworm je. De ESCCAP-richtlijn noemt een onderzoek elke maand of elke 3 maanden. Het LICG noemt 1 tot 2 keer per jaar meestal afdoende voor binnenkatten en minimaal 4 keer per jaar als je rauw vlees voert en voor buitenkatten.

Een onderzoek zonder eitjes geeft volgens het LICG geen 100% garantie. Zijn er weinig eitjes, of is de kat al besmet maar scheidt die nog geen nieuwe eitjes uit, dan vindt het onderzoek (nog) niets.

## Pil, pasta of spot-on

Het LICG noemt ontwormingsmiddelen in de vorm van pillen, vloeistof, pasta, korrels, injecties en spot-on, druppels in de nek. Je koopt ze bij de dierenarts, de dierenspeciaalzaak en sommige supermarkten. Volgens het LICG zijn veel van die middelen niet erg effectief, en het raadt aan eerst advies te vragen aan je dierenarts of dierenspeciaalzaak. Sommige middelen werken tegen zowel spoel- als lintwormen, andere tegen maar één van beide. Volgens de ESCCAP-folder doodt een lintwormmiddel geen spoelwormen en andersom. Het middel moet volgens het LICG passen bij de levensstijl van je kat.

Een paar tips van het LICG voor het toedienen:

- Pil: geef na een tablet of capsule een beetje water, bijvoorbeeld met een spuitje zonder naald. Volgens het LICG blijven pillen die droog worden gegeven vaak langere tijd in de slokdarm hangen, en kunnen sommige medicijnen de slokdarm beschadigen. In één onderzoek bracht 6 ml water de pil in alle gevallen binnen enkele minuten in de maag. Een likje boter op de neus of wat voer kan ook. Een pillenschieter helpt, maar wees er voorzichtig mee om beschadiging van bek en keel te voorkomen.
- Spot-on: druk de haren in de nek uit elkaar tot je de huid ziet en breng het middel op de huid aan, niet in de vacht. Was daarna je handen, aai de kat een tijdje niet en was de kat voorlopig niet, zodat het middel kan intrekken.

## Een drachtige of zogende poes

Voor drachtige poezen en poezen met kittens noemt het LICG behandeling op maat, in overleg met de dierenarts. In de kitten-checklist schrijft het LICG dat ouderdieren vaak ook tijdens de dracht en de zoogperiode veilig kunnen worden ontwormd. Volgens ESCCAP Benelux ontworm je een zogende poes telkens tegelijk met haar kittens, omdat ze zelf besmet kan raken door hun ontlasting op te likken. De ESCCAP-richtlijn voor dierenartsen noemt ook de mogelijkheid om een drachtige poes ongeveer een week voor de verwachte werpdatum te behandelen, om te voorkomen dat larven naar de kittens overgaan.

## Wormen en je gezin

Spoelwormen zijn volgens het LICG ook besmettelijk voor mensen: niet de volwassen worm, maar de larven. Het LICG noemt enkele beschreven gevallen waarin kinderen eitjes binnenkregen en rondtrekkende larven weefsels beschadigden, met oogschade en zelfs blindheid als gevolg. Volgens ESCCAP Benelux blijkt uit bloedonderzoek dat gemiddeld 19% van de Nederlandse bevolking wel eens een besmetting heeft doorgemaakt. Meestal merkt iemand daar niets van. Als er klachten zijn, lijken die volgens ESCCAP veel op griep, soms met long- en leverproblemen en bij uitzondering oogklachten. Kinderen lopen volgens ESCCAP meer kans op herhaalde besmetting dan volwassenen. Voor vragen over spoelworminfecties bij mensen verwijst ESCCAP naar de huisarts.

Lintworminfecties komen bij mensen volgens het LICG niet veel voor. Meestal gaat het om kinderen die besmette vlooien binnenkregen. Regelmatig ontwormen en regelmatig tegen vlooien behandelen verkleint volgens het LICG het risico. Meer over vlooien, ook bij katten, lees je in [vlooien bij je hond](/nl/journal/vlooien-hond/).

Om besmetting te voorkomen, noemt ESCCAP Benelux:

- ontlasting uit de kattenbak, de tuin en de zandbak zorgvuldig opruimen en niet in de GFT-bak gooien;
- de kattenbak regelmatig verschonen en vaste ligplaatsen regelmatig schoonmaken;
- zandbakken afdekken, zodat honden en katten er niet in kunnen;
- handen wassen na het tuinieren en na het opruimen van poep, en bij kinderen de nagels kort houden en de handen laten wassen na het spelen en voor het eten;
- groente en fruit goed wassen en geen rauw vlees voeren.

Verse poep geeft volgens ESCCAP geen direct risico, want de eitjes worden pas na enkele weken besmettelijk. Gewone schoonmaakmiddelen en desinfectantia doden ze niet.

## Noteer wanneer je kat is ontwormd

ESCCAP Benelux raadt aan elke ontworming te noteren, bijvoorbeeld in het dierenpaspoort of een vaccinatieboekje, op de plek die daarvoor bedoeld is en niet bij de entingen. Welke papieren je verder bewaart, staat in [wat in het medisch dossier van je huisdier hoort](/journal/pet-medical-records-what-to-keep/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). Over de vaccinaties van je kitten lees je meer in [vaccinaties voor je puppy en kitten](/nl/journal/puppy-and-kitten-vaccination-schedule/). Hoe het bij een hond gaat, staat in [ontwormen van je hond](/nl/journal/ontwormen-hond/).

## Ontwormen bijhouden met Pawza

Een schema helpt alleen als je weet wanneer de vorige keer was. [Pawza](/nl/apps/pawza/) is een app van Lagerland Apps voor het gezondheidsdossier van je huisdier, op iPhone en iPad. Je voegt een medicijn toe met de dosis en een terugkerende herinnering. Tik je in de melding op ‘Gegeven’, dan is de dosis vastgelegd. Een herinnering is eenmalig of keert dagelijks, wekelijks, maandelijks of jaarlijks terug. Herinneringen, medicijnen en het verzorgingslogboek zitten in de gratis versie, voor één huisdier.

Pawza is geen medisch hulpmiddel en geeft geen advies over middelen of schema’s: het ritme dat je met je dierenarts afspreekt, voer je zelf in. De prijzen en de proefperiode van Pawza Pro staan op [de pagina van de app](/nl/apps/pawza/).

## Bronnen, geraadpleegd op 19 november 2026

- LICG: [Ontwormen van uw kat](https://www.licg.nl/katten/ontwormen-van-uw-kat/), [Verzorging van uw kitten](https://www.licg.nl/katten/verzorging-van-uw-kitten/), [De kitten-checklist](https://www.licg.nl/katten/de-kitten-checklist/), [Uw kat binnen of buiten?](https://www.licg.nl/katten/uw-kat-binnen-of-buiten/), [Een pil toedienen aan uw kat](https://www.licg.nl/katten/een-pil-toedienen-aan-uw-kat/) en [Toedienen van een spot-on bij de kat](https://www.licg.nl/katten/toedienen-van-een-spot-on-bij-de-kat/).
- ESCCAP Benelux: [Modulaire richtlijnen wormbestrijding bij hond en kat](https://www.esccap.org/uploads/docs/oy5bnqxa_0601_ESCCAP_MG1__NL_20210831.pdf), [Spoelwormenbestrijding bij hond en kat (folder)](https://www.esccap.org/uploads/docs/5lqall0y_Toxocara_brochure_DEF.pdf) en [Hoe bescherm ik mijn huisdieren tegen parasieten](https://www.esccap.org/uploads/docs/kob7oqrb_0635_ESCCAP_Recommendations__Dutch_update_v3.pdf).
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>HRV verbeteren: wat onderzoek zegt over bewegen, slaap, alcohol en ademhaling</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/hrv-verbeteren/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/hrv-verbeteren/</id>
    <published>2026-11-20T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-20T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Je HRV hangt samen met hoe je beweegt, slaapt, drinkt, ademt en rookt, maar het bewijs is niet voor elke factor even sterk. Hier lees je per factor wat een meta-analyse, experiment of overzicht vond, bij wie, en welke HRV-maat de studie gebruikte.</summary>
    <content type="html">Onderzoek noemt meerdere factoren die samengaan met een hogere of lagere HRV. De bewijskracht verschilt per factor: een experiment in een laboratorium weegt anders dan een overzicht van observaties. Per factor lees je hieronder wat de studie deed en vond. Dit is geen medisch advies: met klachten of vragen over je hart ga je naar je huisarts.

## Eerst: welke HRV bedoelen studies?

Je Apple Watch legt HRV vast als SDNN. Dat is de maat die de Gezondheid-app toont. Veel van de studies hieronder meten iets anders: RMSSD, HF of andere maten voor de activiteit van de nervus vagus (vagaal bepaalde HRV). Ze meten allemaal hoe het hartritme varieert, maar het zijn andere berekeningen. Een uitkomst voor RMSSD voorspelt dus niet wat je SDNN doet. Bij elke factor staat daarom welke maat de studie gebruikte.

Wat een getal voor jou betekent, lees je in [HRV-waarde: waarom het cijfer op je Apple Watch zonder basislijn bijna niets zegt](/nl/journal/apple-watch-hrv-without-a-baseline/).

## Wat onderzoek per factor zegt

| Factor | Wat de bron zegt | Soort bron |
|---|---|---|
| Regelmatig bewegen | Hogere HRV; bij volwassenen die weinig bewegen een kleine toename van RMSSD en HF | Meta-analyse (2022) en verhalend overzicht (2024) |
| Slaaptekort | Lagere RMSSD en hogere LF; SDNN niet significant lager | Meta-analyse van 11 gerandomiseerde studies bij gezonde deelnemers (2025) |
| Alcohol voor het slapen | Lagere HRV tijdens de slaap, dosisafhankelijk | Observationele studie (4098 mensen) en experiment (26 mensen) |
| Langzaam, bewust ademen | Hogere vagaal bepaalde HRV | Meta-analyse van 223 studies (2022) |
| Roken en stress | Lagere HRV | Verhalend overzicht (2024) |
| Nachtdienst, hitte, lawaai | Lagere HRV | Verhalend overzicht (2024) |

### Regelmatig bewegen

Een meta-analyse van Casanova-Lizón en collega’s (2022) keek naar gezonde volwassenen die weinig bewogen en daarna gingen trainen. De trainingsgroepen hadden een hogere RMSSD en HF dan de groepen zonder training. De auteurs noemen de toename klein, en de uitkomsten verschilden matig tussen de studies. Voor RMSSD vonden ze ook aanwijzingen voor een vertekening door kleine studies. Over het hartslagherstel na inspanning waren te weinig gegevens.

Het verhalende overzicht van Sammito en collega’s (2024), gebaseerd op reviews, meta-analyses en cohortstudies die tot 2021 verschenen, beschrijft hetzelfde beeld breder. Het spreekt van HRV in het algemeen. Regelmatig bewegen gaat samen met meer parasympathische activiteit en daardoor met een hogere HRV, al daalt de HRV eerst door de sympathische activering. Duurtraining verhoogt de HRV volgens het overzicht meestal, en intervaltraining met hoge intensiteit (HIIT) doorgaans ook. Krachttraining verandert de HRV bij gezonde mensen meestal niet, bij mensen met een chronische ziekte gaat ze meestal samen met een toename. Zeer intensieve training en reeksen wedstrijden kunnen de HRV juist verlagen.

### Slaaptekort

Zhang en collega’s (2025) voegden 11 gerandomiseerde studies samen, met in totaal 549 gezonde deelnemers. Na slaapdeprivatie was de RMSSD significant lager, en de LF en de LF/HF-verhouding waren hoger. Dat wijst volgens de auteurs op meer sympathische en minder vagale activiteit. SDNN en HF veranderden niet significant. Volgens de auteurs kan slaapdeprivatie de autonome hartfunctie verstoren, en ze vragen om standaard meetprotocollen.

Juist de maat van je Apple Watch, SDNN, liet in deze meta-analyse dus geen significant verschil zien. Hoe je een tekort aan slaap inhaalt, staat in [slaaptekort inhalen](/nl/journal/slaaptekort-inhalen/).

### Alcohol

Twee studies hebben naar alcohol en de HRV in de nacht gekeken.

- Pietilä en collega’s (2018) volgden 4098 Finse werknemers. Hun hartslagintervallen werden in het dagelijks leven geregistreerd, en per dag gaven ze op hoeveel alcohol ze dronken. De onderzoekers vergeleken per persoon dagen met en zonder alcohol, met RMSSD en herstelindexen die uit de HRV werden berekend. Alcohol ging dosisafhankelijk samen met meer sympathische regulatie, minder parasympathische regulatie en onvoldoende herstel in de eerste 3 uur van de slaap, ook bij weinig alcohol. Het effect was vergelijkbaar bij mensen die veel en weinig bewogen, en bij jongere deelnemers sterker dan bij oudere.
- De Zambotti en collega’s (2021) gaven 26 gezonde volwassenen van 30 tot 60 jaar in een slaaplaboratorium op drie nachten een lage dosis (1 standaardglas voor vrouwen, 2 voor mannen), een hoge dosis (3 voor vrouwen, 4 voor mannen) en een placebo. Alcohol voor het slapen verhoogde de hartslag in de nacht, verlaagde de totale HRV en de vagale HRV (HF) en verhoogde de sympathische activiteit. Het effect was het sterkst na de hoge dosis.

Sammito en collega’s plaatsen dat in een breder beeld: acuut alcoholgebruik verlaagt de HRV meestal, en chronisch alcoholmisbruik verlaagt haar ook. Een lage, vaste hoeveelheid van 1 standaardglas voor vrouwen of 2 voor mannen geeft volgens hen meestal wel een kortdurende verandering, maar op lange termijn geen verandering of een hogere HRV.

### Langzaam, bewust ademen

Laborde en collega’s (2022) voegden 223 studies samen: 172 keken naar de HRV tijdens het ademen, 16 direct na één sessie en 49 na een reeks sessies. In alle drie de situaties was de vagaal bepaalde HRV hoger met langzaam, bewust ademen. Volgens de auteurs kunnen zulke oefeningen worden geadviseerd als eenvoudige en goedkope techniek, ter voorkoming en als aanvulling op een behandeling, met naar verwachting weinig bijwerkingen.

### Roken, stress en andere factoren

Sammito en collega’s (2024) bespreken welke factoren de HRV beïnvloeden. Bij de leefstijlfactoren noemen ze:

- Roken: een dosisafhankelijk lagere HRV. Ook meeroken, thuis of op het werk, verlaagt haar.
- Stress, bijvoorbeeld door je werk: gaat meestal samen met minder parasympathische activiteit en daardoor met een lagere HRV. Bij HRV-biofeedback is tot nu toe alleen een effect op korte termijn gezien.
- Overgewicht: een hogere BMI en meer lichaamsvet gaan vaak samen met een lagere HRV.

Daarnaast noemen ze factoren die je niet altijd zelf kiest: nachtdienst (lagere HRV, en hoe meer jaren ploegendienst, hoe groter de daling), hitte en lawaai. Over nachtdienst en slaap lees je meer in [slapen na een nachtdienst](/nl/journal/how-to-sleep-after-a-night-shift/). Ook ziekten, zoals een hartinfarct, hartfalen en depressie, gaan volgens het overzicht samen met een lagere HRV, en sommige medicijnen, zoals bètablokkers, beïnvloeden de HRV.

## Wat betekent dit voor je Apple Watch-HRV?

Deze studies beschrijven groepen en gemiddelden, en de meeste meten een andere maat dan de SDNN van je horloge. Bij slaaptekort bleef juist de SDNN in de meta-analyse van Zhang en collega’s niet significant veranderd. Een daling op je horloge laat zich met deze studies dus niet aan één oorzaak koppelen. Het overzicht van Sammito en collega’s noemt nachtdienst, alcohol, zeer intensieve training, reeksen wedstrijden, stress, roken en ziekte als factoren die samengaan met een lagere HRV.

## Observa: je HRV naast je eigen gewoonten

[Observa](/nl/apps/observa/) is een app van Lagerland Apps voor iPhone, iPad en Apple Watch. De app leest de HRV (SDNN) uit de Gezondheid-app en zet die af tegen je eigen basislijn. Een trend over 7 dagen is gratis, trends over 30, 90 en 365 dagen horen bij Premium. HRV telt voor 25% mee in je dagelijkse gereedheidsscore, en ‘Waarom deze score?’ laat zien welke signalen je gereedheid het meest veranderden, dus ook of je HRV daarbij hoorde.

Met Premium zie je bovendien Patronen: de gewoonten die vaak samenvallen met je herstel, slaap en HRV, elk met een label dat aangeeft hoe betrouwbaar het patroon is. Het gaat om verbanden, en de app zegt er ook bij dat het geen oorzaken zijn. De analyse draait op je apparaat, je hebt geen account nodig en de app maakt zelf geen netwerkverbindingen. Observa toont wat de Gezondheid-app heeft vastgelegd en spoort geen aandoeningen op. De prijzen en de proefperiode staan op [de pagina van de app](/nl/apps/observa/).

## Bronnen, geraadpleegd op 19 november 2026

- Casanova-Lizón en collega’s (2022), [meta-analyse van trainen en de parasympathische activiteit van het hart bij mensen die weinig bewegen](https://doi.org/10.3390/ijerph192113899){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- Zhang en collega’s (2025), [meta-analyse van slaapdeprivatie en HRV](https://doi.org/10.3389/fneur.2025.1556784){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- De Zambotti en collega’s (2021), [laboratoriumstudie naar alcohol en de HRV in de nacht](https://doi.org/10.1093/sleep/zsaa135){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- Pietilä en collega’s (2018), [observationele studie naar alcohol en de HRV in de nacht onder Finse werknemers](https://doi.org/10.2196/mental.9519){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- Laborde en collega’s (2022), [meta-analyse van langzaam, bewust ademen en HRV](https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2022.104711){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- Sammito en collega’s (2024), [verhalend overzicht van factoren die de HRV beïnvloeden](https://doi.org/10.3389/fphys.2024.1430458){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>To-dolijst maken en wat twee studies erover zeggen</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/to-do-lijst-maken/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/to-do-lijst-maken/</id>
    <published>2026-11-20T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-20T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Een to-dolijst maak je door op te schrijven wat je nog moet doen. Twee studies gaan over zulke plannen en lijsten: in de ene verdwenen de storende gedachten aan een onvoltooid doel na een specifiek plan, in de andere vielen deelnemers sneller in slaap na een to-dolijst dan na een lijst van wat al af was. Hier lees je een eenvoudige opzet, wat de studies deden en hoe Taskful Day onafgemaakte taken doorschuift.</summary>
    <content type="html">Een to-dolijst, of to-dolijstje, is een lijst van wat je nog moet doen. Hieronder staat eerst een eenvoudige opzet voor zo’n lijst. Daarna lees je wat twee studies vonden over plannen voor onvoltooide doelen en over een to-dolijst voor het slapengaan. Die resultaten komen uit de samenvattingen van de studies in Europe PMC, geraadpleegd op 19 november 2026.

## Zo maak je een to-dolijst

Een eenvoudige opzet in vijf stappen:

1. Schrijf alles op wat je nog moet doen, op één plek: op papier, in een notitie of in een app.
2. Maak van elke taak een concrete actie. “Tandarts” wordt “tandarts bellen voor een afspraak”.
3. Zet bij elke taak wanneer je hem wilt doen, al is het alleen “vandaag” of “morgenochtend”.
4. Kies voor vandaag een paar taken uit de lijst.
5. Lukt een taak niet, geef hem dan een nieuwe dag.

## Wat een onvoltooid doel met je hoofd doet

Masicampo en Baumeister (2011) gingen uit van het idee dat onvoltooide doelen in je hoofd blijven hangen, en noemen daarbij onder meer het Zeigarnik-effect. In verschillende deelstudies riepen ze bij deelnemers een onvoltooid doel op. Dat gaf opdringerige gedachten tijdens een leestaak die er los van stond. Woorden die met het doel te maken hadden, kwamen sneller boven, en deelnemers presteerden slechter op een anagramtaak.

Mochten deelnemers een specifiek plan voor hun onvoltooide doelen maken, dan verdwenen die effecten. Hoe serieus het plan was, speelde mee: in één deelstudie hadden juist de deelnemers die hun plan later uitvoerden geen opdringerige gedachten meer. Veranderingen in hoe deelnemers zich over het doel voelden, leken er niet voor nodig.

De onderzoekers concluderen dat een plan mogelijk niet alleen helpt om een doel te halen, maar ook ruimte in je hoofd vrijmaakt voor andere dingen. Volgens hen wordt het streven naar het doel stilgezet zodra er een plan is, en komt het terug op het moment dat in het plan staat.

## Een to-dolijst voor het slapengaan

Scullin en collega’s (2018) onderzochten of het uitmaakt waarover je vlak voor het slapen schrijft. In hun studie schreven 57 gezonde jonge volwassenen van 18 tot 30 jaar vijf minuten. Daarna sliepen ze een nacht in een slaaplab, waar met polysomnografie werd gemeten hoe snel ze in slaap vielen. De deelnemers werden willekeurig ingedeeld: de ene groep schreef op wat ze de komende dagen nog moesten doen (een to-dolijst), de andere wat ze de afgelopen dagen hadden afgerond.

De groep met de to-dolijst viel significant sneller in slaap. Hoe specifieker de deelnemers hun to-dolijst schreven, hoe sneller ze daarna insliepen. Bij wie over afgeronde taken schreef, zagen de onderzoekers de omgekeerde trend. Ze concluderen dat het voor het inslapen kan helpen om bij het slapengaan vijf minuten een heel specifieke to-dolijst te schrijven in plaats van op te schrijven wat je al hebt gedaan.

## Je lijst bijhouden met Taskful Day

[Taskful Day](/nl/apps/taskful-day/) is een to-dolijst en dagplanner van Lagerland Apps voor iPhone, iPad, Mac en Apple Watch, waarin je één dag tegelijk plant. Zo past de app bij de opzet hierboven:

- Alles op één plek. Een taak voeg je toe in de balk ‘Taak toevoegen’, via Siri of op je Apple Watch; op iPhone en iPad kan het ook met spraakinvoer. Voor een gedachte die je nog niet kunt plaatsen is er de Inbox: daar vul je geen velden in en kies je later Vandaag, Morgen of Later.
- Een concrete actie. Je voegt een duur, een categorie, notities, een herhaalregel of een herinnering toe wanneer je dat wilt. De lijst Vandaag groepeer je op moment van de dag of op categorie, en openstaande taken sleep je in de volgorde waarin je ze gaat doen.
- Een nieuwe dag. Onafgemaakte taken schuiven vanzelf door naar vandaag. De oorspronkelijke datum blijft bewaard voor je Analyses en de lijst Vandaag toont geen teller voor te late taken. Met één schakelaar in Instellingen zet je het uit.

De interface is in het Nederlands. Datum, tijd en prioriteit haalt de app uit een getypte zin met trefwoordregels voor Engels, Duits, Frans, Spaans, Italiaans, Portugees, Zweeds en Fins; Nederlands hoort daar niet bij.

In de gratis versie maak je in totaal maximaal 50 taken aan. Dat is een totaal over de hele looptijd: taken verwijderen zet de teller niet terug. Elke nieuwe installatie krijgt 7 dagen Pro, zonder creditcard. Pro voegt onder meer onbeperkt taken, iCloud-synchronisatie en de weergaven Dagklok, Energierivier en Dagkaart toe. De prijzen staan op [de pagina van de app](/nl/apps/taskful-day/). Een account heb je niet nodig.

## Bronnen, geraadpleegd op 19 november 2026

- Masicampo EJ, Baumeister RF (2011). [Consider it done! Plan making can eliminate the cognitive effects of unfulfilled goals](https://europepmc.org/article/MED/21688924){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). Journal of Personality and Social Psychology.
- Scullin MK, Krueger ML, Ballard HK, Pruett N, Bliwise DL (2018). [The effects of bedtime writing on difficulty falling asleep: a polysomnographic study comparing to-do lists and completed activity lists](https://europepmc.org/article/MED/29058942){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). Journal of Experimental Psychology: General.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>RAR openen op Mac en iPhone: gratis opties en MediaKit</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/rar-bestand-openen-mac/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/rar-bestand-openen-mac/</id>
    <published>2026-11-20T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-20T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">De Apple-pagina’s over uitpakken beschrijven alleen zip-bestanden. Voor een RAR-bestand op je Mac of iPhone gebruik je een app die dat formaat noemt. Hier lees je welke gratis opties er zijn, wat online uitpakken inhoudt en hoe MediaKit RAR4 en RAR5 op je apparaat uitpakt.</summary>
    <content type="html">Een RAR-bestand open je op je Mac of iPhone met een app die dat formaat noemt. De Apple-pagina’s over uitpakken beschrijven alleen zip-bestanden. Hieronder staan de opties van RARLAB, twee apps voor de Mac, wat online uitpakken inhoudt en [MediaKit](/nl/apps/mediakit/), de app van Lagerland Apps. Wat er over Apple, RARLAB, The Unarchiver en Keka staat, komt van hun eigen pagina’s, geraadpleegd op 19 november 2026. RAR for macOS, UnRAR, The Unarchiver en Keka hebben we niet zelf getest.

## Wat Apple beschrijft

Volgens de [Mac-gebruikershandleiding](https://support.apple.com/nl-nl/guide/mac-help/mchlp2528/mac) pak je een zip-bestand uit door erop dubbel te klikken. Het uitgepakte onderdeel komt in dezelfde map.

Voor de iPhone beschrijft Apple in [Zip-bestanden aanmaken of openen](https://support.apple.com/nl-nl/102532) de Bestanden-app. Je tikt op het zip-bestand en er komt een map met de bestanden. Op de iPad gaat het net zo. Beide pagina’s gaan alleen over zip-bestanden. Voor een RAR-bestand gebruik je dus een app die dat formaat noemt.

## WinRAR op de Mac volgens RARLAB

Op de [downloadpagina van RARLAB](https://www.rarlab.com/download.htm){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) heeft WinRAR een grafische interface en een opdrachtregel, maar WinRAR staat er niet voor macOS. Voor macOS staat er RAR for macOS, met de vermelding ‘Command line only’ en als proefversie (‘Trial’).

Op de [pagina met extra’s](https://www.rarlab.com/rar_add.htm){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) staat ook UnRAR voor 64-bits Mac OS X, omschreven als gratis software voor de opdrachtregel. Beide gebruik je op een Mac dus in Terminal.

## The Unarchiver en Keka voor de Mac

Twee apps voor de Mac noemen RAR op hun eigen site:

- The Unarchiver: volgens de [site](https://theunarchiver.com/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) gratis en zonder aankopen in de app. RAR staat in de lijst met formaten, inclusief versleuteling en archieven in meerdere delen. De app vraagt macOS 10.13 of later.
- Keka: de [site](https://www.keka.io/en/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) noemt RAR bij de formaten die de app uitpakt en vraagt Mac OS X 10.10 of nieuwer. Je downloadt Keka van de site of haalt de app in de App Store. Wil je het project steunen, dan kan dat met een fooi of met een aankoop in de App Store.

Voor af en toe een RAR-bestand op de Mac kan een van deze twee genoeg zijn. Een versleuteld RAR-bestand, dat MediaKit weigert, staat bij The Unarchiver wel op de lijst.

## RAR online uitpakken

Bij een online dienst upload je het archief. Wat er met een geüpload bestand kan gebeuren, beschrijft [ons artikel over foto’s uploaden naar een online converter](/journal/your-photos-shouldnt-ride-the-elevator/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). [De vergelijking met CloudConvert](/nl/alternatives/cloudconvert/) zet die werkwijze naast die van MediaKit. Zit er iets persoonlijks in het archief, denk daar dan over na voordat je het uploadt.

## RAR uitpakken met MediaKit

[MediaKit](/nl/apps/mediakit/) is een app voor iPhone en Mac van Lagerland Apps, de uitgever van deze site. Elke tool draait op je apparaat, dus je archief wordt niet geüpload. De tool ‘Extraheren’ pakt ZIP, TAR, TAR.GZ, GZIP, XZ, BZIP2, RAR4 en RAR5 uit. Je ziet wat erin zit voordat je uitpakt, met limieten tegen path traversal en zipbommen.

Op de Mac (macOS 14.6 of later) klik je in de Finder met de rechtermuisknop op het RAR-bestand, kies je ‘Open met’ en daarna MediaKit. Je kunt het archief ook op het MediaKit-pictogram in het Dock slepen. Op de iPhone (iOS 17 of later) deel je het archief vanuit de Bestanden-app met MediaKit, of je kiest het in MediaKit zelf.

Daarna gaat het op beide apparaten hetzelfde:

1. Kies de tool ‘Extraheren’.
2. Bekijk wat er in het archief zit.
3. Klik of tik op ‘Voer uit’.

Wat MediaKit niet doet:

- RAR-bestanden maken. RAR pakt de app alleen uit. Zelf een archief maken kan in ZIP, TAR, TAR.GZ, GZIP, XZ en BZIP2.
- Versleutelde RAR-bestanden uitpakken. Heeft je archief een wachtwoord, gebruik dan een app die versleuteling bij RAR noemt, zoals The Unarchiver.
- Op de iPad werken. Er is geen iPad-versie.

### Wat gratis is

‘Extraheren’ hoort niet bij de vijf tools die voor altijd gratis blijven. In de eerste 3 dagen na installatie werkt de tool wel zonder betaling, met één export per keer. Daarna heb je Pro nodig. De prijzen staan op [de pagina van MediaKit](/nl/apps/mediakit/).

## Welke optie past bij je?

| Wat je wilt | Optie |
|---|---|
| Af en toe een RAR op de Mac, in een app met een venster | The Unarchiver of Keka |
| Werken in Terminal | RAR for macOS of UnRAR van RARLAB |
| Een versleuteld RAR-bestand | Een app die versleuteling bij RAR noemt, zoals The Unarchiver |
| Een RAR op de iPhone, zonder upload | MediaKit, tool ‘Extraheren’ |
| Een archief met persoonlijke bestanden | Een app die op je apparaat uitpakt, zoals MediaKit, The Unarchiver of Keka |

Zoek je alleen iets voor de Mac, dan kan een van de twee apps hierboven genoeg zijn. Krijg je ook RAR-bestanden op je iPhone, of wil je de andere tools van MediaKit gebruiken, dan past MediaKit. Een zip-bestand op de iPhone open je zonder extra app in de Bestanden-app, zoals Apple beschrijft.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Telefoonverslaving: symptomen, gevolgen en wat jongeren eraan doen</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/telefoonverslaving/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/telefoonverslaving/</id>
    <published>2026-11-20T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-20T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Onderzoekers spreken van problematisch smartphonegebruik, een patroon dat volgens een meta-analyse uit 2019 lijkt op een gedragsverslaving. Hier lees je welke kenmerken ze meten, hoe vaak het voorkomt, welke gevolgen bekend zijn en wat jongeren zelf doen om minder op hun telefoon te zitten.</summary>
    <content type="html">Onderzoek spreekt meestal van problematisch smartphonegebruik of problematisch socialemediagebruik, en de meeste cijfers hieronder gaan over kinderen en jongeren. Dit is geen medisch advies: heb je last van je slaap, je stemming of je werk of school, ga dan naar je huisarts.

## Wat is telefoonverslaving?

De auteurs van [een meta-analyse uit 2019 in BMC Psychiatry](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6883663/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) beschrijven problematisch smartphonegebruik als een patroon dat lijkt op een gedragsverslaving. Om mensen systematisch te herkennen, is volgens hen eerst een geaccepteerde, gevalideerde diagnostische definitie nodig. [Een redactioneel artikel uit 2022 in Frontiers in Psychiatry](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9346070/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) stelt dat er nog geen overeenstemming is over de criteria voor de diagnose, en vraagt om een gevoelig en specifiek meetinstrument.

De studies in de meta-analyse gebruikten uiteenlopende definities en drempelwaarden. Daardoor lopen ook de cijfers uiteen.

## Symptomen van telefoonverslaving: waar onderzoekers op letten

Welke kenmerken meetellen, hangt af van de vragenlijst. In 19 van de 41 studies uit de meta-analyse van 2019 ging het om de criteria voor een gedragsverslaving:

- verlies van controle over het gebruik;
- ontwenningsverschijnselen, zoals je rot voelen als de batterij leeg is;
- tolerantie;
- preoccupatie;
- andere bezigheden verwaarlozen;
- doorgaan ondanks aanwijzingen voor schade.

Twee studies gebruikten maar één criterium, zoals ontwenningsverschijnselen.

In Nederland gebruikte de GGD Hart voor Brabant voor sociale media de zeven vragen van de Social Media Disorder Scale. In de Gezondheidsmonitor Jeugd van najaar 2023 vulden 5.424 leerlingen in klas 4 van het voortgezet onderwijs ze in. De vragen gaan over:

- moeite om met sociale media te stoppen;
- sociale media gebruiken omdat je je rot voelt;
- anderen (ouders of vrienden) die zeggen dat je er minder tijd aan moet besteden;
- liever sociale media gebruiken dan in het echt tijd met anderen doorbrengen;
- je onrustig, gestrest of geïrriteerd voelen als je ze niet kunt gebruiken;
- huiswerk afraffelen om sociale media te gebruiken;
- slaap tekortkomen door sociale media.

Elke vraag werd gescoord van 0 (nooit) tot 4 (zeer vaak). Volgens de afkappunten van het Instituut voor Verslavingsonderzoek (IVO) gold het gebruik als risicovol bij een gemiddelde boven de 2 (soms) én een 3 (vaak) of 4 (zeer vaak) op minstens één van de vragen over huiswerk of slaap.

Van de leerlingen in klas 4 zei 29% (zeer) vaak moeite te hebben om met sociale media te stoppen. 20% gebruikte ze (zeer) vaak omdat ze zich rot voelden, en 18% hoorde (zeer) vaak van anderen dat het minder moest.

## Hoe vaak komt het voor?

De cijfers verschillen per definitie en per groep:

| Bron | Groep | Uitkomst |
|---|---|---|
| Meta-analyse, BMC Psychiatry (2019), 41 studies | 41.871 kinderen en jongvolwassenen | Mediane prevalentie van problematisch smartphonegebruik 23,3% (interkwartielafstand 14,0 tot 31,2%) |
| GGD Hart voor Brabant, Gezondheidsmonitor Jeugd 2023 | 5.424 leerlingen in klas 4 | 12% met een verhoogd risico op problematisch socialemediagebruik |
| GGD Hart voor Brabant | Leerlingen in de GGD-regio, 2021 en 2023 | Significante stijging van 9% naar 12% met een verhoogd risico |

In 31 van de 41 studies uit de meta-analyse lag het aandeel tussen 10 en 30%. De auteurs zagen problematisch smartphonegebruik het vaakst bij vrouwelijke deelnemers van 17 tot 19 jaar. In 13 studies kwam het vaker voor bij meisjes en vrouwen, in 4 studies juist bij jongens en mannen.

Ook in de GGD-cijfers verschilt het tussen meisjes en jongens. Volgens de tekst van de rapportage liep in klas 4 14% van de meisjes een verhoogd risico, tegenover 7% van de jongens. Het staafdiagram ernaast toont 16% en 8%.

## Gevolgen van telefoonverslaving: wat de studies laten zien

In de meta-analyse ging problematisch smartphonegebruik samen met hogere odds op vier uitkomsten, steeds gemeten met vragenlijsten die de deelnemers zelf invulden:

| Uitkomst | Odds ratio (95%-betrouwbaarheidsinterval) | Bewijskracht volgens de auteurs (GRADE) |
|---|---|---|
| Depressie | 3,17 (2,30 tot 4,37) | Matig |
| Angst | 3,05 (2,64 tot 3,53) | Laag |
| Ervaren stress | 1,86 (1,24 tot 2,77) | Laag |
| Slechte slaapkwaliteit | 2,60 (1,39 tot 4,85) | Laag |

Een odds ratio van 3,17 betekent dat de odds op depressie in de groep met problematisch gebruik ruim drie keer zo hoog waren. Een oorzaak is daarmee niet aangetoond. De auteurs wijzen erop dat de studies niet gerandomiseerd waren en een hoog risico op bias hadden. De uitkomsten kwamen uit zelf ingevulde vragenlijsten in plaats van uit formele diagnoses, en omgekeerde causaliteit is niet uit te sluiten.

De GGD vond in de Gezondheidsmonitor Jeugd ook een samenhang: problematisch gebruik van sociale media ging samen met een slechtere mentale gezondheid, gemeten als je meestal (zeer) gelukkig voelen. In dezelfde analyse, gecorrigeerd voor onder meer leeftijd, geslacht en onderwijsniveau, hingen ook pesten via sociale media en ervaren prestatiedruk samen met een slechtere mentale gezondheid.

In de focusgroepen van de GGD zeiden sommige leerlingen dat ze later gaan slapen dan ze willen, omdat ze blijven scrollen. Of hun slaap er ook slechter van wordt, daarover waren de meningen verdeeld.

De GGD noemt ook wat een telefoon oplevert. Leerlingen gebruiken hem voor school, contact met vrienden en familie, muziek en ontspanning. Een studie die de GGD aanhaalt (Carter en anderen, 2024), wijst erop dat vooral de manier waarop jongeren hun telefoon gebruiken mentale klachten lijkt te beïnvloeden, meer dan de duur.

## Telefoonverslaving aanpakken: wat jongeren zelf doen

De GGD Hart voor Brabant sprak tussen oktober 2024 en mei 2025 in twaalf focusgroepen met 90 leerlingen van 16 tot 19 jaar van Tilburgse scholen (havo, vwo en mbo). Het ging om gesprekken, dus hoe goed de strategieën werken, is niet gemeten. De GGD noemt dat een onderwerp voor vervolgonderzoek. Dit zijn de strategieën die de leerlingen noemden:

- de telefoon wegleggen of omdraaien, bijvoorbeeld tijdens het studeren of voor het slapengaan (de strategie die het vaakst werd genoemd);
- ‘Niet storen’ aanzetten, zodat je meldingen niet ziet of hoort;
- tijdslimieten op apps, vooral voor de nacht;
- sociale media tijdelijk van de telefoon halen, bijvoorbeeld in een toetsweek;
- de telefoon bewust bij iemand anders laten, met de afspraak dat die persoon komt als je hem toch pakt;
- even naar buiten voor een rondje lopen als je merkt dat je lang op je telefoon zit;
- weten hoe algoritmes werken, wat leerlingen hielp om bewuster met hun telefoon om te gaan.

Geen van de geïnterviewde mbo-leerlingen zei tijdslimieten te gebruiken of apps te verwijderen. Zij vertrouwden vooral op zelfdiscipline en vaste routines.

Veel leerlingen vinden de tijd op hun telefoon achteraf verloren tijd en zitten er langer op dan ze zouden willen. Dat kan volgens de GGD schuldgevoel geven, en soms ook stress en irritatie.

## Minder op je telefoon zitten met Schermtijd op de iPhone

Op de iPhone zit daarvoor Schermtijd in Instellingen. Volgens de Nederlandse iPhone-gebruikershandleiding van Apple werkt het zo:

1. Open de Instellingen-app en tik op ‘Schermtijd’.
2. Staat Schermtijd nog uit, tik dan op ‘Schema voor schermtijd’, ‘Tijdslimieten’ of ‘Beheer schermtijd’ en daarna op ‘Schakel “App- en websiteactiviteit” in’.
3. Tik op ‘Tijdslimieten’ en daarna op een categorie, zoals amusement, games of sociale media, en stel met de schuifknop in hoeveel tijd je eraan mag besteden. De apps in die categorie werken tot de limiet van de categorie of je dagelijkse limiet is bereikt.
4. Met ‘Schema voor schermtijd’ bepaal je op welke momenten van de dag apps beschikbaar zijn.
5. Tik op ‘Gemiddelde per dag’ voor een overzicht van je gebruik: ‘Week’ voor het wekelijkse gebruik en ‘Dag’ voor het dagelijkse.

Voor de nieuwste functies van Schermtijd heb je volgens Apple op al je Apple-apparaten versie 27 of nieuwer nodig (iOS 27 op je iPhone). Een limiet haal je weg via ‘Tijdslimieten’ &gt; ‘Beheer categorieën’: kies de categorie en tik op ‘Verwijder categorie’. Welke apps een extra rem toevoegen, lees je in [schermtijd beperken op je iPhone](/nl/guides/schermtijd-beperken-iphone/).

## Minder op je telefoon zitten met een stappendoel: EarnLock

[EarnLock](/nl/apps/earnlock/) is een app van Lagerland Apps, de studio die deze site publiceert. De app is bedoeld om je eigen iPhone te beperken en heeft geen ouderlijk toezicht. EarnLock is geen behandeling voor problematisch telefoongebruik. Het is ook geen medisch hulpmiddel en geeft geen gezondheidsadvies.

Zo werkt het volgens de app-pagina:

- In de Schermtijd-kiezer van Apple kies je de apps of categorieën waar je tijd aan kwijtraakt, zoals Instagram of TikTok. In de gratis versie is dat één app of categorie.
- Je kiest een dagelijks doel. Stappen zijn gratis, en de Gezondheid-app telt ze.
- Open je een vergrendelde app, dan zie je wat er nog nodig is, bijvoorbeeld “nog 2.026 stappen tot ontgrendeling”.
- Op de helft van je doel gaat een deel van de apps die je één voor één hebt gekozen ongeveer een uur open, één keer per dag. Haal je het hele doel, dan blijven ze open tot middernacht.
- De eerste zeven dagen zijn een schaduwweek: EarnLock simuleert het blokkeren en telt hoe vaak je een van die apps opent. Daarna zie je die cijfers naast de knop ‘Echte blokkering aanzetten’.
- Merk je dat je ernaar grijpt, dan tik je op ‘Reflecteer’ en beantwoord je “Wat hoopte je te vinden?” met Verveling, Onrust, FOMO, Gewoonte of Anders.

Je hebt geen account nodig en je gegevens blijven op je iPhone. In iOS kun je de Schermtijd-toegang van EarnLock zelf uitzetten, en één keer per dag is er een noodontgrendeling achter een rekensom. De schatting van bespaarde schermtijd telt elke geblokkeerde poging voor 9 minuten, en op de kaart staat dat het een schatting is. Wat een app als EarnLock binnen iOS wel en niet kan blokkeren, lees je in [wat een iPhone-app echt kan blokkeren](/journal/what-an-iphone-app-can-actually-block/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).

## Wanneer ga je naar de huisarts?

Thuisarts raadt aan om met psychische klachten eerst naar je huisarts te gaan. Als voorbeelden noemt Thuisarts onder meer snel geïrriteerd zijn, somber zijn, slecht slapen en je aandacht niet goed bij dingen kunnen houden. Met de huisarts bespreek je ook of je klachten je relatie, gezin, werk of opleiding in de weg zitten. Zijn de klachten niet heel erg, dan kan de huisarts of de praktijkondersteuner zelf helpen. Is er meer nodig, dan verwijst de huisarts je door, bijvoorbeeld naar een psycholoog of psychiater. Ben je in gevaar, bel dan direct je huisarts of de huisartsenspoedpost. Denk je aan zelfmoord, bel dan gratis 113.

Jellinek heeft poliklinische behandelingen voor volwassenen met problemen door onder meer gokken, gamen of seks. Daarvoor is een verwijsbrief van de huisarts verplicht.

## Bronnen, geraadpleegd op 19 november 2026

- GGD Hart voor Brabant: [Digitale balans: hoe jongeren hun telefoongebruik en mentale gezondheid ervaren](https://www.ggdhvb.nl/app/uploads/2025/09/Rapportage-onderzoek-telefoongebruik-en-mentale-gezondheid-2025.pdf) (augustus 2025).
- Sohn en anderen, BMC Psychiatry 2019: [Prevalence of problematic smartphone usage and associated mental health outcomes amongst children and young people](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6883663/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- Weinstein en Siste, Frontiers in Psychiatry 2022: [Editorial: Excessive and problematic smartphone usage](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9346070/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- Apple: [Schermtijd voor jezelf instellen op de iPhone](https://support.apple.com/nl-nl/guide/iphone/iphbfa595995/ios) en [Schema’s voor schermtijd en tijdslimieten instellen](https://support.apple.com/nl-nl/guide/iphone/iphb0c7313c9/ios).
- Thuisarts: [Ik heb psychische klachten. Van wie krijg ik hulp?](https://www.thuisarts.nl/psychische-klachten/ik-heb-psychische-klachten)
- Jellinek: [Poliklinische behandeling](https://www.jellinek.nl/ik-zoek-hulp-voor-mezelf/behandelingen/volwassenen/poliklinische-behandeling/)
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Fooi in Nederland: hoeveel geef je, is het verplicht en hoe zit het met belasting?</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/fooi-nederland/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/fooi-nederland/</id>
    <published>2026-11-20T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-20T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Fooi geven is in Nederland een keuze van de gast. Op deze pagina lees je wat gasten volgens een enquête uit mei 2025 meestal geven, wat Koninklijke Horeca Nederland (KHN) zegt over verplichte fooi en wat de Belastingdienst over fooien schrijft. Verder staat er hoe je de rekening splitst als een groep fooi geeft.</summary>
    <content type="html">Fooi geven is in Nederland een keuze. KHN, de brancheorganisatie van de horeca, noemt fooien altijd vrijwillig. De cijfers en regels hieronder komen van Lightspeed, De CaféKrant, KHN en de Kennisgroep van de Belastingdienst, geraadpleegd op 19 november 2026. Dit is geen belastingadvies.

## Is fooi verplicht in Nederland?

Nee. KHN schrijft dat fooien volgens de Nederlandse wet- en regelgeving altijd vrijwillig zijn. Met een fooi toont de gast waardering voor goede service; als vervanging van loon of als verplichte toeslag om de omzet te verhogen is ze volgens KHN niet bedoeld.

Bij het afrekenen bieden steeds meer horecazaken op de pinautomaat een keuzemenu aan, met de fooi als bedrag of als percentage van de rekening. Volgens KHN mag een zaak geen verplichte fooi of service charge zonder duidelijke afstemming met de gast op de rekening zetten, en dus ook niet standaard op de pinautomaat. Fooi aanmoedigen of standaardopties voorstellen vindt KHN prima, zolang de gast altijd kan kiezen om geen fooi te geven.

Servicekosten zijn iets anders. Een service charge mag volgens KHN technisch op de rekening staan, maar is verplicht en hoort bij de omzet van het bedrijf. Een fooi is volledig bestemd voor het personeel.

## Hoeveel fooi geven gasten in Nederland?

Hoeveel fooi je geeft, bepaal je zelf. Wat andere gasten doen, staat in een enquête van Lightspeed, een aanbieder van kassa- en betaalsystemen, uitgevoerd in mei 2025 met OnePoll onder restaurantbezoekers uit Nederland. Het persbericht (18 december 2025) noemt in de eerste alinea 1.000 Nederlandse restaurantbezoekers en in de verantwoording 1.371. De uitkomsten over het bedrag:

| Fooi bij een restaurantbezoek | Aandeel van de ondervraagden |
|---|---|
| 5 tot 10% van de rekening | 37% |
| 1 tot 5% van de rekening | 33% |
| Helemaal geen fooi | 16% |
| Meer dan 15% | minder dan 3% |

Lightspeed rapporteert de fooi in bandbreedtes. De grootste groep geeft 5 tot 10%; op een rekening van 84 euro is dat 4,20 tot 8,40 euro. Volgens Lightspeed worden er minder en lagere fooien gegeven, en is inflatie (45%) een belangrijke reden om geen of minder fooi te geven.

KHN noemt een onderzoek van het consumentenprogramma Radar, waaruit blijkt dat ongeveer 40% van de gasten fooi geeft in de horeca. Dat onderzoek is grotendeels door Nederlandse respondenten ingevuld. Het is een ander onderzoek dan dat van Lightspeed.

De CaféKrant schreef op 2 september 2025 over een Lightspeed-onderzoek onder duizend consumenten in Nederland die het afgelopen jaar een restaurant bezochten. Daarin zegt 38% altijd fooi te geven na een uitgebreide lunch of een diner, en geeft 27% nooit fooi bij afhaal- of bezorgmaaltijden. In het buitenland geeft 17% vaker fooi dan thuis, en in exclusieve restaurants geeft 11% vaker en meer. Een kwart (25%) geeft liever contant fooi dan elektronisch.

### Wanneer is fooi gepast?

Over de vraag wanneer fooi gepast is, lopen de meningen in de enquête van mei 2025 ver uiteen:

- 33% vindt dat maaltijdbezorgers een fooi mogen verwachten.
- 23% vindt dat bij koffiebars en theesalons.
- 11% vindt fooi gepast bij bestellen aan de bar en 8% bij zelfbediening.
- Van de Nederlanders boven de 55 jaar vindt 58% dat in geen van deze situaties fooi verwacht mag worden, tegen 31% van de jongeren onder de 34 jaar.

Over afschaffen zijn de ondervraagden verdeeld: 36% vindt dat fooien helemaal moeten verdwijnen en 34% vindt van niet. Maar 19% staat positief tegenover meer betalen voor een maaltijd als de fooi daarvoor verdwijnt; 47% wijst dat af.

## Fooi en de pinautomaat

Voorgestelde percentages op de pinautomaat stuiten op weerstand. In de enquête van mei 2025 voelt 31% zich onder druk gezet om een bepaald percentage te kiezen; het persbericht noemt voor het jaar daarvoor 39% die fooisuggesties te dwingend vond. In het onderzoek uit De CaféKrant ervaart 39% automatische fooisuggesties als te dwingend. Voor 42% van de Nederlandse consumenten voelt fooi geven in een restaurant niet als een vrijblijvende keuze; bij de 18- tot 24-jarigen voelt 60% zich verplicht.

Bijna een derde (30%) van de 18- tot 24-jarigen vindt het lastig uit te rekenen welk bedrag bij de voorgestelde percentages hoort. Bij de 65-plussers is dat 5%.

## Wie krijgt de fooi?

Volgens de Kennisgroep van de Belastingdienst (standpunt KG:204:2025:7 van 1 mei 2025) komen fooien de werknemers toe. De werkgever mag geen zeggenschap hebben over de besteding ervan. Hij mag fooien dus niet, ook niet gedeeltelijk, besteden aan activiteiten of cadeaus voor het personeel en ze niet voor zichzelf houden, bijvoorbeeld om een kastekort aan te vullen of een loonverplichting te dekken. De Kennisgroep baseert dat op artikel 7:631, tweede lid, van het Burgerlijk Wetboek.

Een regeling waarbij fooien worden verzameld en volgens een verdeelsleutel onder alle werknemers worden verdeeld, lijkt volgens de Kennisgroep civielrechtelijk toegestaan. In de casus van het standpunt verdeelt een restaurant de contante en gepinde fooien naar rato van het aantal gewerkte uren.

KHN beschrijft het zo: de ondernemer draagt een vrijwillige fooi volledig over aan de medewerkers, die haar onderling verdelen.

## Belasting over fooi

Volgens de Kennisgroep geeft de werknemer het werkelijke bedrag aan fooien op in de aangifte inkomstenbelasting, ongeacht of de werkgever inhoudingsplichtig is. KHN schrijft hetzelfde: medewerkers zijn zelf verantwoordelijk voor het opgeven van ontvangen fooien.

Voor de werkgever hangt het af van het loon. In de casus van de Kennisgroep betaalt een restaurant het loon volgens de cao en heeft het bij de arbeidsvoorwaarden geen rekening gehouden met fooien. De fooien zijn dan loon van derden waarvoor de werkgever niet inhoudingsplichtig is. Voor fooien als loon van derden bestaat volgens de Kennisgroep alleen inhoudingsplicht in twee gevallen: voor zover bij het bepalen van het loon rekening is gehouden met fooien, en bij horecapersoneel dat van de werkgever minder krijgt dan het loon waarop het recht heeft.

Een service charge is volgens KHN omzet van de zaak en wordt belast met vennootschapsbelasting of loonbelasting, afhankelijk van de verwerking. Draagt de ondernemer een vrijwillige fooi volledig over aan de medewerkers, dan voorkomt hij volgens KHN dat er loonbelasting over betaald moet worden.

## Rekening splitsen met fooi

Een groep die fooi geeft, moet de rekening ook nog verdelen. In de enquête van mei 2025 zegt 32% weleens geen of minder fooi te hebben gegeven omdat het verdelen van de rekening dat ingewikkeld maakte. Tegelijk zegt 44% altijd fooi te geven, wat de omstandigheden ook zijn.

Reken je zelf, tel dan de fooi bij het totaal op en deel door het aantal personen. Bij 84,00 euro voor vier personen en 10% fooi is dat 8,40 euro fooi, 92,40 euro in totaal en 23,10 euro per persoon. Gaat de deling niet op de cent op, dan betalen sommigen een cent meer: 100,00 euro voor drie personen is 33,34 euro voor één persoon en 33,33 euro voor de andere twee.

[RightSplit](/nl/apps/rightsplit/) is een app van Lagerland Apps voor de iPhone die dit op één scherm doet. Je vult het totaal in, kiest het aantal personen (2 tot 50) en de fooi en ziet meteen ieders deel. Gelijk splitsen met fooi, eerlijk afronden en je eerste bonscan zijn gratis. ‘Eerlijk afronden’ staat standaard aan en verdeelt de overgebleven centen, zodat de delen samen op het totaal uitkomen.

De app heeft vaste fooipercentages van 0, 15, 18 en 20% en een schuifregelaar van 0 tot 30%. Welk percentage je in een Nederlands restaurant kiest, bepaal je zelf; geef je geen fooi, zet de fooi dan op 0. Staat er op een gescande bon een regel voor servicekosten of fooi, dan neemt de scanner op je iPhone die over als fooi. Splitsen per artikel hoort na de eerste bonscan bij Pro+; de prijzen en de proefperiode staan op [de pagina van de app](/nl/apps/rightsplit/).

Ga je naar de Verenigde Staten, lees dan eerst [hoeveel fooi je daar geeft](/nl/journal/how-much-to-tip-in-the-us/).

## Bronnen, geraadpleegd op 19 november 2026

- Lightspeed: [Nederland verdeeld over het geven van fooi](https://www.lightspeedhq.nl/nieuws/fooi-afschaffen/) (persbericht van 18 december 2025 over een enquête van mei 2025).
- De CaféKrant: [Is fooi geven een keuze? Voor vier op de tien Nederlandse gasten voelt dat niet zo](https://www.decafekrant.nl/is-fooi-geven-een-keuze-voor-vier-op-de-tien-nederlandse-gasten-voelt-dat-niet-zo) (2 september 2025, over een Lightspeed-onderzoek).
- KHN: [Mag ik mijn gasten verplichten om fooi te geven?](https://khn.nl/veelgestelde-vragen/fooi-verplichten)
- Belastingdienst, Kennisgroepen: [KG:204:2025:7 inhoudingsplicht voor fooien](https://kennisgroepen.belastingdienst.nl/publicaties/kg20420257-inhoudingsplicht-voor-fooien/) (1 mei 2025).
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Ontwormen hond: hoe vaak bij een puppy en bij een volwassen hond</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/ontwormen-hond/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/ontwormen-hond/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-20T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Een puppy ontworm je volgens het LICG en ESCCAP Benelux vanaf een leeftijd van 2 weken, een volwassen hond gemiddeld 4 keer per jaar. Hier lees je beide puppyschema’s, wanneer vaker ontwormen verstandig is en wat ontlastingsonderzoek kan. Ook de zogende teef, de kat en je kinderen komen aan bod.</summary>
    <content type="html">Een puppy ontworm je volgens het LICG en ESCCAP Benelux vanaf een leeftijd van 2 weken. Voor een volwassen hond noemt ESCCAP Benelux gemiddeld 4 keer per jaar en het LICG ten minste 4 keer per jaar. De cijfers op deze pagina komen van het LICG en ESCCAP Benelux, geraadpleegd op 19 november 2026. Dit is geen diergeneeskundig advies: welk middel en welk schema bij je hond passen, bespreek je met je dierenarts.

## Ontwormen van een puppy: het schema

Volgens het LICG heeft vrijwel elke pup spoelwormen. De besmetting begint al in de baarmoeder en gaat na de geboorte door via de moedermelk. ESCCAP Benelux schrijft daarom dat jonge honden en katten bijna altijd spoelwormen hebben. Het ontwormen begint dus vroeg. De Nederlandstalige bronnen geven twee schema’s, die in de eerste weken verschillen:

| Bron | Schema voor een puppy |
|---|---|
| [LICG, Wormen bij de hond](https://www.licg.nl/honden/wormen-bij-de-hond/) | vanaf 2 weken; daarna elke 2 weken tot 2 weken nadat de pup bij de moeder weg is; dan elke maand tot en met 6 maanden |
| [ESCCAP Benelux, richtlijn wormbestrijding](https://www.esccap.org/uploads/docs/oy5bnqxa_0601_ESCCAP_MG1__NL_20210831.pdf) | vanaf 2 weken; elke 2 weken tot 2 weken na het spenen; daarna maandelijks tot een half jaar |
| [ESCCAP Benelux, folder ‘Spoelwormenbestrijding bij hond en kat’](https://www.esccap.org/uploads/docs/5lqall0y_Toxocara_brochure_DEF.pdf) | op 2, 4, 6 en 8 weken; daarna elke maand tot een half jaar |

Het LICG en de richtlijn tellen door tot 2 weken na het spenen, de folder noemt vaste leeftijden. Alle drie gaan daarna door met maandelijks ontwormen tot de pup een half jaar oud is. Welk schema je pup volgt, spreek je met je dierenarts af.

ESCCAP raadt aan een pup te kopen die volgens voorschrift is ontwormd. Volgens de folder is een ‘ontwormde’ pup die te koop staat vaak maar één of twee keer behandeld; in het eerste levensjaar moet dat nog een aantal keren gebeuren. Na 6 maanden overleg je volgens het LICG het best met je dierenarts welk schema bij je hond past.

## Een volwassen hond ontwormen: hoe vaak per jaar?

Voor een volwassen hond geven de bronnen bijna hetzelfde getal:

- LICG: als algemene richtlijn ten minste 4 keer per jaar.
- ESCCAP Benelux: gemiddeld 4 keer per jaar, ook als je geen wormen ziet. De richtlijn voor dierenartsen spreekt van minimaal 4 keer per jaar als algemene aanbeveling.

Het LICG raadt aan om per hond met de dierenarts te bepalen hoe vaak je tegen welke wormen ontwormt. De dierenarts schat daarvoor in hoeveel risico je hond loopt. Het LICG noemt onder meer:

- leeftijd en gezondheid: pups en oudere honden lopen meer risico dan volwassen honden;
- de omgeving: honden die met meerdere andere honden samenleven of veel buiten zijn, zoals boerderijhonden en jachthonden;
- voeding: rauwe vis, rauw vlees, karkassen, knaagdieren of slakken;
- het buitenland: een vakantie of een hond die uit het buitenland is geïmporteerd;
- mensen in huis: veel contact met kleine kinderen, ouderen, zwangere vrouwen of mensen met een verminderde weerstand.

Vaker dan 4 keer per jaar ontwormen raadt het LICG aan bij wedstrijdhonden, werkhonden, therapiehonden en honden die met kleine kinderen in huis wonen. ESCCAP Benelux vindt vaker ontwormen raadzaam in huishoudens met jonge kinderen of met iemand van wie het afweersysteem minder goed werkt, tot zelfs maandelijks. De ESCCAP-richtlijn legt uit waarom: na een nieuwe besmetting duurt het iets meer dan 4 weken voordat een hond spoelwormeitjes uitscheidt. Bij volwassen honden voorkomt maandelijks ontwormen daardoor grotendeels dat het zover komt.

## Ontlastingsonderzoek als alternatief

Ontwormen volgens een vast schema is niet de enige aanpak. Volgens het LICG en ESCCAP kun je ook regelmatig de ontlasting laten onderzoeken en ontwormen als er wormeneitjes in zitten. De ESCCAP-richtlijn noemt een onderzoek elke maand of elke 3 maanden. Een onderzoek zonder eitjes is volgens het LICG geen 100% garantie: zijn er weinig eitjes of scheidt een besmette hond nog geen eitjes uit, dan vindt het onderzoek (nog) niets. Hoe vaak een onderzoek bij je hond past, bespreek je met je dierenarts.

## Een drachtige of zogende teef

Een drachtige teef kun je volgens het LICG beter niet ontwormen. Zijn de pups er, dan behandel je de moeder samen met hen: ze likt hun ontlasting op en kan daardoor anders zelf besmet raken. Ook ESCCAP Benelux noemt zogende teven telkens tegelijk met de pups ontwormen. Bespreek de timing met je dierenarts.

## Welk middel en wat je niet ziet

Een wormmiddel werkt niet tegen elke worm: volgens de ESCCAP-folder doodt een lintwormmiddel geen spoelwormen en andersom. ESCCAP Benelux noemt middelen die werken tegen spoelwormen, verkrijgbaar bij de dierenarts en de dierenspeciaalzaak. Volgens het LICG weet je dierenarts of dierenspeciaalzaak welk middel het best bij je hond past.

Een besmetting zie je vaak niet. Een pup met spoelwormen heeft volgens het LICG vaak een ‘wormenbuikje’: een dikke buik bij een verder magere pup die slecht groeit, soms met diarree, gasvorming of braken. Bij een volwassen hond valt een besmetting meestal niet duidelijk op; soms is de ontlasting wat dun en is de hond niet echt fit. De dierenarts kan de eitjes onder de microscoop in de ontlasting zien.

## Lintworm, vlooien en vakantie

Spoelwormen zijn niet de enige wormen:

- Lintworm (*Dipylidium caninum*): volgens het LICG de meest voorkomende lintworm bij de hond in Nederland. Vlooienlarven nemen de eitjes op; een hond raakt besmet als hij een besmette vlo inslikt. Daarom noemt het LICG goede vlooienbestrijding naast ontwormen essentieel. Meer daarover lees je in [vlooien bij je hond](/nl/journal/vlooien-hond/).
- Vossenlintworm: komt volgens het LICG vooral voor in Centraal- en Oost-Europa, maar ook in Limburg, de Belgische Ardennen, Duitsland en een deel van Frankrijk. De hond wordt er zelf niet ziek van, maar scheidt de eitjes uit en kan zo mensen besmetten. Voor gebieden waar de vossenlintworm voorkomt, noemt ESCCAP Benelux maandelijks ontwormen voor honden die jagen of kleine prooidieren eten.
- Vakantie: in het buitenland kan je hond wormen oplopen die daar voorkomen. De hartworm (*Dirofilaria immitis*) komt volgens het LICG in Nederland niet voor, wel in landen als Frankrijk (tot de hoogte van Parijs), Italië en andere landen rond de Middellandse Zee. Muggen brengen hem over. De hondenlintworm komt binnen Europa vooral voor in Zuid- en Zuidoost-Europa. Gaat je hond mee naar een land met hartworm, dan raadt het LICG een beschermend middel van de dierenarts aan.

De Franse hartworm (*Angiostrongylus vasorum*) is een andere worm. Volgens het LICG zijn er sinds 2007 ook in Nederland gevallen gemeld bij honden die niet in het buitenland waren geweest.

## Spoelwormen en je kinderen

De hondenspoelworm is een zoönose: een ziekte die van dier op mens kan overgaan. Volgens ESCCAP Benelux blijkt uit bloedonderzoek dat “gemiddeld 19% van de Nederlandse bevolking wel eens een besmetting heeft doorgemaakt”. Meestal merkt iemand daar niets van. Zijn er wel klachten, dan lijken die volgens ESCCAP veel op griep; soms zijn er long- en leverproblemen en bij uitzondering oogklachten. Het LICG noemt vooral jonge kinderen die in gras of zand spelen en daarna hun handen in de mond steken. Kinderen lopen volgens ESCCAP ook meer kans dan volwassenen om opnieuw besmet te raken. Voor vragen over een besmetting bij jezelf of je kind verwijst ESCCAP naar de huisarts.

Wat de bronnen noemen om besmetting te voorkomen:

- ontlasting van je hond direct opruimen en niet in de GFT-bak gooien;
- je hond niet uitlaten bij kinderspeelplaatsen;
- zandbakken afdekken, zodat honden en katten er niet in kunnen;
- handen wassen na het tuinieren, na het opruimen van poep en voor het eten; kinderen wassen hun handen na het spelen;
- groente en fruit goed wassen.

Verse poep geeft volgens ESCCAP geen direct risico: de eitjes worden pas na enkele weken besmettelijk. Gewone schoonmaakmiddelen en desinfectantia doden ze niet.

## En de kat?

ESCCAP Benelux geeft ook een schema voor katten. Kittens raken niet al in de baarmoeder besmet, dus het ontwormen begint later dan bij een pup. De richtlijn noemt een start op 3 weken, daarna elke 2 weken tot 2 weken na het spenen en vervolgens maandelijks tot een half jaar. De folder noemt 3, 5 en 7 weken en daarna elke maand tot een half jaar. Zogende poezen ontworm je tegelijk met de kittens.

Een volwassen kat ontworm je volgens ESCCAP gemiddeld 4 keer per jaar, ook als je geen wormen ziet. Dat geldt volgens de folder ook voor een kat die nooit buiten komt: via modderschoenen, bezoek van andere dieren, zand en stof is er altijd contact met de buitenwereld. Aan een kat met spoelwormen zie je meestal weinig; soms zijn er diarree, braken, een doffe vacht en een enkele keer hoesten. Het schema voor je kat bespreek je met je dierenarts.

## Noteer wanneer je hond is ontwormd

ESCCAP Benelux raadt aan elke ontworming te noteren, bijvoorbeeld in het dierenpaspoort of een vaccinatieboekje, op de plek die daarvoor bedoeld is en niet bij de entingen. Welke papieren je verder bewaart, staat in [wat in het medisch dossier van je huisdier hoort](/journal/pet-medical-records-what-to-keep/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). Over de vaccinaties zelf lees je meer in [vaccinaties voor je puppy en kitten](/nl/journal/puppy-and-kitten-vaccination-schedule/).

## Ontwormen bijhouden met Pawza

Een schema helpt alleen als je weet wanneer de vorige keer was. [Pawza](/nl/apps/pawza/) is een app van Lagerland Apps voor het gezondheidsdossier van je huisdier, op iPhone en iPad. Je voegt een medicijn toe met de dosis en een terugkerende herinnering. Tik je in de melding op ‘Gegeven’, dan is de dosis vastgelegd. Een herinnering is eenmalig of keert dagelijks, wekelijks, maandelijks of jaarlijks terug. Herinneringen, medicijnen en het verzorgingslogboek zitten in de gratis versie, voor één huisdier.

Pawza is geen medisch hulpmiddel en geeft geen advies over middelen of schema’s: het ritme dat je met je dierenarts afspreekt, voer je zelf in. De prijzen en de proefperiode van Pawza Pro staan op [de pagina van de app](/nl/apps/pawza/).

## Bronnen, geraadpleegd op 19 november 2026

- LICG: [Wormen bij de hond](https://www.licg.nl/honden/wormen-bij-de-hond/) en [Medische puppyzaken](https://www.licg.nl/honden/medische-puppyzaken/).
- ESCCAP Benelux: [Modulaire richtlijnen wormbestrijding bij hond en kat](https://www.esccap.org/uploads/docs/oy5bnqxa_0601_ESCCAP_MG1__NL_20210831.pdf), [Spoelwormenbestrijding bij hond en kat (folder)](https://www.esccap.org/uploads/docs/5lqall0y_Toxocara_brochure_DEF.pdf) en [Hoe bescherm ik mijn huisdieren tegen parasieten](https://www.esccap.org/uploads/docs/kob7oqrb_0635_ESCCAP_Recommendations__Dutch_update_v3.pdf).
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Hoeveel diepe slaap heb je nodig? Richtwaarden per nacht, per leeftijd en op je Apple Watch</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/hoeveel-diepe-slaap/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/hoeveel-diepe-slaap/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-20T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Een vaste norm voor diepe slaap is er niet; de bronnen geven een richtwaarde als aandeel van je nacht. Hier lees je wat ze noemen, wat dat in minuten is, hoe het met de leeftijd verandert en hoe nauwkeurig je Apple Watch diepe slaap schat.</summary>
    <content type="html">Voor de meeste volwassenen is diepe slaap volgens de [Sleep Foundation](https://www.sleepfoundation.org/stages-of-sleep/deep-sleep){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) ongeveer 10 tot 20% van de slaaptijd. Voor 7 uur slaap rekent de Sleep Foundation dat om naar 42 tot 84 minuten. Dezelfde bron schrijft dat er geen overeenstemming is over één concreet getal. Op deze pagina staan de richtwaarden in minuten, de verandering met de leeftijd en wat je Apple Watch ervan schat. Dit is geen medisch advies.

## Wat is diepe slaap?

Diepe slaap is fase 3 van de slaap. De [Hersenstichting](https://www.hersenstichting.nl/de-hersenen/gezonde-hersenen/slaap/) beschrijft een nacht als ongeveer vijf cycli van elk zo’n 90 minuten, met vier fases per cyclus. In de diepe slaap gaat je ademhaling langzamer en klopt je hart minder snel, en wakker worden is in die fase moeilijk. Volgens [Thuisarts](https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-slaap-slecht-wat-kan-zijn) krijg je de meeste diepe slaap in het eerste deel van de nacht.

In de klinische indeling heet diepe slaap N3. Apple koppelt zijn label Diep aan dat stadium, in het [validatiedocument](https://www.apple.com/health/pdf/Estimating_Sleep_Stages_from_Apple_Watch_Oct_2025.pdf){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). Kern staat bij Apple voor de stadia N1 en N2 samen, en REM is een aparte fase.

## Hoeveel diepe slaap heb je nodig per nacht?

De bronnen noemen een aandeel van de nacht, geen vast aantal uren:

| Bron | Wat staat er |
|---|---|
| [Sleep Foundation](https://www.sleepfoundation.org/stages-of-sleep/deep-sleep){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | Bij de meeste volwassenen ongeveer 10 tot 20% van de slaaptijd. Over één concreet getal is geen overeenstemming, en de behoefte verschilt per persoon. |
| [Apple, validatiedocument](https://www.apple.com/health/pdf/Estimating_Sleep_Stages_from_Apple_Watch_Oct_2025.pdf){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | In de validatiegroep (166 mensen, gemiddeld 47 jaar, 299 nachten) gemiddeld 12,8% diepe slaap, met een standaarddeviatie van 8,7. |

Het cijfer van Apple komt uit een onderzoeksgroep, gemeten met polysomnografie in een slaaplab of thuis. In die groep zaten ook mensen met slaapapneu. Met een standaarddeviatie van 8,7 lopen de waarden ver uiteen.

Omgerekend naar minuten, met de 10 tot 20% van de Sleep Foundation:

| Slaapduur | Diepe slaap bij 10 tot 20% | Herkomst |
|---|---|---|
| 6 uur | 36 tot 72 minuten | eigen berekening |
| 7 uur | 42 tot 84 minuten | Sleep Foundation |
| 8 uur | 48 tot 96 minuten | Sleep Foundation |

Het zijn rekenvoorbeelden bij het bereik van 10 tot 20%. Volgens de Sleep Foundation weet je zonder slaaplab moeilijk precies hoeveel diepe slaap je krijgt. Voel je je fris en alert, dan krijg je volgens die bron waarschijnlijk genoeg.

## Hoeveel diepe slaap heb je nodig per leeftijd?

Het aandeel diepe slaap daalt met de leeftijd. Een [meta-analyse van Ohayon en collega’s](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15586779/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) uit 2004 bekeek 65 studies met 3577 gezonde mensen van 5 tot 102 jaar, gemeten met polysomnografie of actigrafie. Bij kinderen en tieners hing het percentage diepe slaap (in het Engels “slow-wave sleep”) negatief samen met de leeftijd. Bij volwassenen nam het aandeel ook significant af naarmate ze ouder waren. Na het zestigste jaar nam alleen de slaapefficiëntie nog significant af. Hoe groot de effecten waren, hing volgens de onderzoekers af van hoe grondig de deelnemers waren gescreend op onder meer ziekten, slaapapneu en andere slaapproblemen.

De Sleep Foundation schrijft dat kinderen en tieners de meeste diepe slaap nodig hebben, dat de afname geleidelijk gaat en dat die in je zeventigerjaren afvlakt. Thuisarts zegt het in één zin: oudere mensen slapen minder lang en minder diep, en dat hoort bij de leeftijd. Percentages per leeftijdsgroep geven deze bronnen niet.

## Waarom laat je Apple Watch weinig diepe slaap zien?

Apple noemt de fases in het Nederlands ‘Wakker’, ‘Remslaap’, ‘Kernslaap’ en ‘Diepe slaap’. Volgens de [uitleg van Apple over slaap](https://support.apple.com/nl-nl/108906) zie je in de Gezondheid-app de tijd en het percentage per fase. De [Apple Watch-gebruikershandleiding](https://support.apple.com/nl-nl/guide/watch/crpxel1lvun9/watchos) zegt dat je ziet hoelang je remslaap, kernslaap en diepe slaap ongeveer waren. Het gaat dus om een schatting.

Hoe die schatting ontstaat, staat in het validatiedocument van Apple:

- De Apple Watch gebruikt de versnellingsmeter. Die registreert grote bewegingen en ook kleine, zoals die van je ademhaling. Het algoritme deelt elke 30 seconden in bij een van de vier fases. Een slaaplab gebruikt polysomnografie, met onder meer EEG. Ook het algoritme van 2025 werkt volgens Apple met gegevens van de versnellingsmeter.
- Als vergelijking dienden 299 nachten van 166 mensen die niet bij de training van het algoritme zaten. De overeenstemming over de vier fases, uitgedrukt in kappa (een maat waarin toeval is meegerekend), was 0,63 met een standaarddeviatie van 0,13. Met het bijgewerkte algoritme van 2025 (iOS 26 en watchOS 26), getest op dezelfde validatiegroep, was dat 0,68 (standaarddeviatie 0,11).
- In de oorspronkelijke validatie was de vaakste fout dat echte diepe slaap als kernslaap werd gelabeld. Volgens Apple verlagen veel wisselingen tussen fases en ernstigere slaapapneu de nauwkeurigheid.

Een laag cijfer voor diepe slaap kan dus deels echte diepe slaap zijn die als kernslaap is gelabeld. Een groot aandeel Kernslaap is gewoon: Apple schrijft dat N2 vaak meer dan de helft van een nacht uitmaakt. In zijn [slaapadviezen](https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-wil-beter-slapen-slaapadviezen) raadt Thuisarts een smartwatch af als je slecht slaapt: die meet je slaap niet betrouwbaar en kan je onrustig maken.

## Kun je je diepe slaap verbeteren?

[Thuisarts](https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-wil-beter-slapen-slaapadviezen) geeft algemene adviezen voor beter slapen:

- Sta elke dag rond dezelfde tijd op, ook in het weekend, en ga rond dezelfde tijd naar bed. Lig maximaal 8 uur in bed.
- Ga elke dag een uur naar buiten, vooral in de ochtend.
- Neem in de 6 uur voor het slapen geen cafeïne, ook niet uit zwarte of groene thee, ijsthee, cola of energiedrank.
- Gebruik geen alcohol of cannabis om in slaap te vallen: allebei verlagen ze de kwaliteit van je slaap.
- Leg je telefoon, tablet of computer 1 of 2 uur voor het slapen weg.

Die adviezen gaan over slapen in het algemeen. Thuisarts raadt aan ze een paar weken te proberen en een slaapdagboek bij te houden.

## Wanneer ga je naar de huisarts?

Thuisarts schrijft: maak een afspraak bij je huisarts als je over je slaapproblemen wilt praten. Helpen de slaapadviezen na een paar weken niet genoeg, maak dan ook een afspraak.

Hoe je slaapt na een nachtdienst, lees je in [Slapen rond een nachtdienst](/nl/journal/how-to-sleep-after-a-night-shift/). Waarom een losse HRV-waarde weinig zegt zonder je eigen basislijn, staat in [HRV-waarde: waarom het cijfer op je Apple Watch zonder basislijn bijna niets zegt](/nl/journal/apple-watch-hrv-without-a-baseline/).

## Je slaapfases bekijken in Observa

[Observa](/nl/apps/observa/) is een app van Lagerland Apps. De app leest de Gezondheid-app en laat je tijd zien in ‘Diep’, ‘REM’, ‘Kern’ en ‘Wakker’, samen met hoe je hart zich ’s nachts gedroeg. De dagelijkse slaapscore komt uit hoe lang je sliep, hoe efficiënt, hoe vaak je wakker werd en je slaapfases, afgezet tegen vaste doelen zoals 7 tot 9 uur slaap. Slaapschuld meet Observa tegen je eigen slaapdoel. Klopt een nacht niet, dan corrigeer je die met ‘Slaap aanpassen’, zonder de Gezondheid-app te veranderen.

Slaapfases verschijnen alleen als een apparaat ze in de Gezondheid-app heeft vastgelegd, zoals een Apple Watch. Observa is een welzijnsapp, geen medisch hulpmiddel. Wat gratis is en wat Premium biedt, zie je op de [app-pagina](/nl/apps/observa/). Zoek je een aparte slaap-app, vergelijk dan [Observa met AutoSleep](/nl/alternatives/autosleep/).

## Bronnen, geraadpleegd op 19 november 2026

- Sleep Foundation, [Deep sleep](https://www.sleepfoundation.org/stages-of-sleep/deep-sleep){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels): aandeel, minuten, leeftijd.
- Apple, [Estimating Sleep Stages from Apple Watch](https://www.apple.com/health/pdf/Estimating_Sleep_Stages_from_Apple_Watch_Oct_2025.pdf){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels, oktober 2025), en de Apple-pagina’s [Je slaap bijhouden op een Apple Watch en ‘Slaap’ gebruiken op een iPhone](https://support.apple.com/nl-nl/108906) en de [Apple Watch-gebruikershandleiding](https://support.apple.com/nl-nl/guide/watch/crpxel1lvun9/watchos).
- Ohayon et al., [Sleep 2004](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15586779/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels): verandering met de leeftijd.
- Hersenstichting, [Slaap](https://www.hersenstichting.nl/de-hersenen/gezonde-hersenen/slaap/): cycli en fases.
- Thuisarts, [Ik slaap slecht](https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-slaap-slecht-wat-kan-zijn) en [Slaapadviezen](https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-wil-beter-slapen-slaapadviezen): diepe slaap, leeftijd, adviezen, huisarts.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Hoeveel sets per spiergroep per week: wat het ACSM van 2026 en de meta-analyse van 2017 zeggen</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/sets-per-spiergroep-per-week/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/sets-per-spiergroep-per-week/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Het volume van een spier tel je in sets per week, over alle trainingen en oefeningen heen. Hier lees je wat het standpunt van het American College of Sports Medicine (ACSM) uit 2026 en de meta-analyse van Schoenfeld, Ogborn en Krieger uit 2017 over dat aantal zeggen. Daarna volgen de sets per training, een rekenvoorbeeld voor één week en hoe GymLogger X je wekelijkse sets vergelijkt met richtwaarden voor volume.</summary>
    <content type="html">Voor spiergroei vond het standpunt van het American College of Sports Medicine (ACSM) uit 2026 een voordeel bij een hoger volume: 10 sets of meer per spiergroep per week. Dat richtpunt komt uit vergelijkingen tussen programma’s en is geen optimaal aantal: dezelfde tekst schrijft dat het exacte aantal sets voor de beste aanpassing niet vast te stellen is. Deze pagina is geen medisch advies.

## Wat zeggen de bronnen over het wekelijkse volume?

Volume telt hier in sets. Het ACSM definieert een set als een groep herhalingen zonder rust, geteld per oefening. Voor één spier tel je de sets van alle oefeningen die hem trainen op, over alle trainingen van de week.

| Bron | Wat staat er over het aantal sets |
|---|---|
| [ACSM, 2026](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12965823/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | Spiergroei: bevorderd door een hoger volume, 10 sets of meer per spiergroep per week (dosis-responsverband). Kracht: bevorderd door 2 tot 3 sets per training |
| [Schoenfeld, Ogborn en Krieger, 2017](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27433992/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | Geleidelijk verband: meer wekelijkse sets, meer spiergroei. Elke extra set per week ging samen met een 0,37% grotere procentuele toename |
| [ACSM, 2009](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19204579/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | Programma’s met meer volume en meerdere sets aanbevolen voor maximale spiergroei, zonder aantal sets |

Het standpunt uit 2026 vat 137 systematische reviews over gezonde volwassenen samen. De meeste reviews onderzochten mensen met weinig of geen krachttrainingservaring; een deel nam ook meer gevorderde sporters mee.

## Wat laat de meta-analyse van 2017 zien?

Schoenfeld, Ogborn en Krieger voegden 34 behandelgroepen uit 15 studies samen. In hun samenvatting staan drie uitkomsten:

- Met wekelijkse sets als doorlopende variabele was het effect van volume op spiergrootte significant. Elke extra set ging samen met een 0,37% grotere procentuele toename.
- Bij een vergelijking van lager en hoger volume binnen elke studie was het effect ook significant: het verschil in procentuele toename was 3,9% ten gunste van het hogere volume.
- Bij drie niveaus (minder dan 5, 5 tot 9 en 10 of meer sets per spier) haalde het effect de significantiegrens niet: de auteurs spreken van een trend (P = 0,074).

De auteurs concluderen dat er een geleidelijk dosis-responsverband is: meer volume geeft meer spiergroei.

## Is er een plafond?

Het ACSM uit 2026 haalt een meta-regressie over wekelijkse sets aan. Daarin vlakt het dosis-responsverband af, met afnemende meerwaarde boven ongeveer 18 tot 20 wekelijkse sets voor spiergroei bij wisselende belasting. In dezelfde passage staat dat één set beter is dan geen, twee sets beter dan één en dat het exacte aantal sets voor de beste aanpassing niet vast te stellen is. Meer dan twee sets per oefening kan extra voordeel geven, maar de auteurs veronderstellen dat dat voordeel met elke volgende set kleiner wordt.

Die getallen zijn gemiddelden van groepen in onderzoeken, geen voorschrift voor één persoon.

## Hoeveel sets per spiergroep per training?

Voor spiergroei gaan de bronnen uit van het totaal per week. Het ACSM uit 2026 meldt dat spiergroei niet verschilde tussen een lage trainingsfrequentie (1 dag per week) en een hoge (meer dan 5 dagen per week) als het totale volume gelijk was.

Het getal per training in de samenvattende tabel hoort bij kracht: 2 tot 3 sets per training, aan het begin van de training en met minstens 2 trainingen per week. In de lopende tekst telt het ACSM per oefening. Voor kracht vlakt het dosis-responsverband daar af boven ongeveer 2 tot 3 sets per oefening. De auteurs adviseren gezonde volwassenen minstens twee sets per oefening. De tabel zegt dus ‘per training’, de lopende tekst ‘per oefening’.

## Welke set telt mee?

Volgens het ACSM uit 2026 lever je voldoende inspanning met sets dicht bij falen of met een doel van 2 tot 3 herhalingen in reserve (RIR). Volgens dezelfde tekst is trainen tot falen niet nodig voor de beste resultaten en is er te weinig bewijs voor een exact RIR-doel of een exact doel voor ervaren inspanning. Hoe je de inspanning van een set beoordeelt, lees je in ons artikel over [RPE en RIR](/nl/journal/rpe-and-rir-explained/). In het voorbeeld hieronder tellen alleen werksets mee.

## Rekenvoorbeeld voor één week

Dit voorbeeld laat zien hoe je telt en is geen advies. Iemand traint drie keer in de week:

- maandag: bankdrukken 3 sets, schuin bankdrukken met dumbbells 3 sets;
- woensdag: optrekken 3 sets, roeien met dumbbell 3 sets;
- vrijdag: bankdrukken 4 sets, roeien met dumbbell 3 sets.

De borstspieren komen op 3 + 3 + 4 = 10 sets in de week, precies het richtpunt van 10 sets uit het ACSM-standpunt. De rug komt op 3 + 3 + 3 = 9 sets, met het optrekken en de twee trainingen roeien. Bankdrukken belast ook de triceps. Of je die sets ook voor de triceps meetelt, hangt af van een regel die je vooraf vastlegt. Houd die regel van week tot week aan, dan blijven de weken vergelijkbaar.

Extra sets zijn een van de manieren om progressive overload toe te passen. Het artikel over [progressive overload](/nl/journal/progressive-overload/) behandelt de andere manieren. Wat een deload is en wanneer je er een neemt, lees je in het artikel over de [deloadweek](/nl/journal/when-to-deload/). In [Een krachtschema kiezen dat je volhoudt](/nl/journal/choosing-a-strength-program-you-will-finish/) lees je hoe schema’s als full body, upper/lower en push pull legs verschillen.

## Je sets per spier bijhouden

[GymLogger X](/nl/apps/gymlogger-x/) heeft met Pro het scherm ‘Setvolume’. Het telt per spier je zware sets per week en vergelijkt ze met de richtwaarden MEV, MAV en MRV. Wat die afkortingen betekenen, legt de app uit onder ‘Over deze richtwaarden’. Warming-upsets en deloadweken tellen niet mee. Een set telt één keer voor elke spier die de oefening direct traint en half voor spieren die alleen ondersteunen. Sets als warming-up markeren kan ook in de gratis versie. RPE of RIR per set legt de app niet vast.

[LiftLog](/nl/apps/liftlog/), een app voor krachttraining zonder abonnement, heeft ‘Spierdekking’: het aantal sets voor je top 8 spieren in 30 dagen. Spierdekking telt dus over 30 dagen en niet per week.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Foto verkleinen op je iPhone: bestandsgrootte in MB of afmetingen in pixels</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/foto-verkleinen-iphone/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/foto-verkleinen-iphone/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Een foto verkleinen kan twee dingen betekenen: het bestand lichter maken (minder MB) of de afmetingen verkleinen (minder pixels). Hier lees je het verschil, wat Apple beschrijft voor de camera-instelling, het delen vanuit Foto’s en de export op de Mac, en hoe MediaKit allebei doet op je iPhone, zonder upload.</summary>
    <content type="html">Een formulier vraagt om een foto van maximaal 2 MB, een website om een vaste breedte in pixels. Dat zijn twee soorten verkleinen, en elk heeft een eigen tool. Hieronder staat eerst het verschil, dan wat de iPhone en de Mac zelf kunnen volgens Apple, en daarna hoe [MediaKit](/nl/apps/mediakit/) allebei doet op je iPhone.

## MB of pixels: wat wil je verkleinen?

Een foto heeft twee maten. De bestandsgrootte in MB bepaalt of een bijlage of upload past. De afmetingen zijn de breedte en hoogte in pixels. De tools van MediaKit volgen die twee maten:

| Je wilt | Tool in MediaKit | Wat je instelt |
|---|---|---|
| Onder een maximale bestandsgrootte komen | Afbeelding comprimeren | Een kwaliteit of een doelgrootte |
| Kleinere afmetingen | Afbeeldingsgrootte wijzigen | Een breedte en hoogte in pixels, of een percentage van 10 tot 400% |

Vraagt een formulier om maximaal 2 MB, kies dan een doelgrootte. Staat er een vaste breedte in een ontwerp, wijzig dan de afmetingen.

Hoe groot je foto nu is, zie je in de Foto’s-app. Open de foto en veeg omhoog: volgens de [gebruikershandleiding van de iPhone over foto-informatie](https://support.apple.com/nl-nl/guide/iphone/iph0edb9c18f/ios) staat de bestandsgrootte bij de metadata van de camera, naast onder meer de lens en de sluitertijd.

## Wat de iPhone zelf doet: ‘High Efficiency’ of ‘Meest compatibel’

Volgens Apple comprimeren HEIF (voor foto’s) en HEVC (voor video’s) beter dan JPEG en H.264. Bij dezelfde beeldkwaliteit nemen je opnamen dan minder ruimte in, op je iPhone en in iCloud-foto’s. Dat staat op de pagina [HEIF- of HEVC-materiaal gebruiken op Apple apparaten](https://support.apple.com/nl-nl/116944).

Welke structuur nieuwe opnamen krijgen, kies je in Instellingen &gt; ‘Camera’ &gt; ‘Bestandsstructuren’:

- ‘High Efficiency’ bewaart foto’s als HEIF en video’s als HEVC.
- ‘Meest compatibel’ bewaart ze als JPEG en H.264. Die keuze is er volgens Apple alleen op iPhones en iPads die HEIF of HEVC kunnen vastleggen.

De instelling geldt voor wat je daarna vastlegt. Een foto die je al hebt, verklein je met een tool zoals Afbeelding comprimeren.

Deel je vanuit de Foto’s-app, dan kun je volgens de [gebruikershandleiding van de iPhone over delen](https://support.apple.com/nl-nl/guide/iphone/iphf28f17237/ios) via ‘Opties’ de bestandsstructuur kiezen: ‘Automatisch’, ‘Huidig’ of ‘Meest compatibel’, waarmee bestanden zo nodig JPEG of MOV worden. Daar bepaal je ook welke informatie meegaat. Een keuze voor de afmetingen staat niet bij die opties. Stuur je een HEIF-foto via AirDrop, Berichten of e-mail naar een apparaat dat HEIF niet ondersteunt, dan kan die volgens Apple vanzelf als JPEG aankomen.

Hoe groot een bijlage mag zijn, bepaalt volgens Apple je serviceaanbieder. Is een bestand in Mail groter dan je e-mailaccount toestaat, dan geeft de Mail-app aanwijzingen om het via Mail Drop te versturen. Dat staat in [E-mailbijlagen toevoegen in Mail op de iPhone](https://support.apple.com/nl-nl/guide/iphone/iph8580f163b/ios).

## Op de Mac: exporteren vanuit Foto’s met een gekozen grootte

Staan je foto’s in Foto’s op de Mac, dan beschrijft Apple in [Foto’s, video’s, diavoorstellingen en terugblikken exporteren op de Mac](https://support.apple.com/nl-nl/guide/photos/pht6e157c5f/mac) een export met eigen instellingen. Je selecteert de foto’s, kiest ‘Archief’ &gt; ‘Exporteer’ &gt; ‘Exporteer [aantal] foto’s’ en kiest in het menu ‘Soort foto’ een bestandstype. Via de knop naast dat menu stel je de rest in:

- JPEG geeft volgens Apple kleine bestanden. HEIC is de standaardstructuur van Apple apparaten.
- In het menu ‘JPEG-kwaliteit’ (alleen bij JPEG) kies je een resolutie, het aantal pixels in het geëxporteerde bestand. Volgens Apple heeft dat invloed op de kwaliteit bij weergave en afdrukken.
- In het menu ‘Grootte’ kies je de grootte van de geëxporteerde afbeelding.

Zo exporteer je alle geselecteerde foto’s in één keer.

## Online tools: je uploadt de foto

Bij een online dienst upload je het bestand. Met een tool die op je iPhone draait, blijft de foto op je apparaat. Hoe MediaKit zich verhoudt tot een converterwebsite, lees je in [Alternatief voor CloudConvert zonder upload](/nl/alternatives/cloudconvert/).

## Een foto verkleinen met MediaKit

[MediaKit](/nl/apps/mediakit/) is een app voor iPhone en Mac van Lagerland Apps, de uitgever van deze site. Voor het verkleinen van foto’s zijn twee tools van belang:

- Afbeelding comprimeren maakt het bestand lichter, met een ‘Kwaliteit’ of een ‘Doelgrootte’. Voordat je de tool uitvoert, toont het toolscherm een schatting van de grootte van het resultaat.
- Afbeeldingsgrootte wijzigen stelt een exacte breedte en hoogte in pixels in, of een percentage van 10 tot 400%. Met ‘Beeldverhouding behouden’ blijft de foto in verhouding, en met ‘Niet vergroten indien kleiner’ wordt een foto die al kleiner is niet groter gemaakt. Centimeters of inches kun je niet instellen.

Beide horen bij de vijf tools die voor altijd gratis blijven, samen met Video comprimeren, Audio converteren en PDF comprimeren. Ze verwerken één bestand tegelijk. Meerdere foto’s in één keer (batchverwerking) is een Pro-functie, ook in je eerste 3 dagen.

Op de iPhone kies je een foto uit Foto’s of stuur je hem via het deelmenu naar MediaKit, en tik je op ‘Voer uit’. Daarna zie je hoeveel ruimte je hebt bespaard, met het origineel en het resultaat naast elkaar. Het resultaat bewaar je in Foto’s of in het tabblad ‘Bibliotheek’ van de app.

Goed om te weten:

- Een foto omzetten van HEIC naar JPG doe je met Afbeelding converteren. Die tool hoort niet bij de vijf gratis tools. In je eerste 3 dagen gebruik je hem zonder betaling, één bestand per keer; daarna heb je Pro nodig.
- ‘Verwijder metadata’ haalt locatie- en apparaatgegevens uit een foto. Ook die tool vraagt na je eerste 3 dagen Pro.
- De bijlagelimieten van mailproviders voor video staan in [video verkleinen voor mail](/nl/journal/compress-a-video-for-email/).
- De prijzen van Pro staan op [de pagina van MediaKit](/nl/apps/mediakit/).

## En voor afdrukken?

Bewaar het origineel. Volgens Apple heeft het aantal pixels invloed op de afdrukkwaliteit, en in MediaKit stel je geen afmetingen in centimeters of inches in. Verklein een kopie om te versturen en laat de foto die je wilt afdrukken zoals hij is.

## Bronnen, geraadpleegd op 19 november 2026

- Apple Support: [HEIF- of HEVC-materiaal gebruiken op Apple apparaten](https://support.apple.com/nl-nl/116944), [Informatie over foto’s en video’s bekijken op de iPhone](https://support.apple.com/nl-nl/guide/iphone/iph0edb9c18f/ios), [Foto’s en video’s delen op de iPhone](https://support.apple.com/nl-nl/guide/iphone/iphf28f17237/ios), [E-mailbijlagen toevoegen in Mail op de iPhone](https://support.apple.com/nl-nl/guide/iphone/iph8580f163b/ios) en [Foto’s, video’s, diavoorstellingen en terugblikken exporteren op de Mac](https://support.apple.com/nl-nl/guide/photos/pht6e157c5f/mac).
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>MKV naar MP4: remuxen zonder kwaliteitsverlies, met VLC, online of MediaKit</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/mkv-naar-mp4/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/mkv-naar-mp4/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Een MKV-bestand is een container met video, geluid en ondertitels, dus een MKV naar MP4 omzetten kan neerkomen op een andere verpakking, zonder dat het beeld wordt aangeraakt. Dit artikel legt het verschil tussen remuxen en hercoderen uit, laat zien wat VLC kan, wat een online converter betekent voor een groot bestand en hoe MediaKit een MKV op de Mac en de iPhone opent, met de geluidsformaten die meegaan en die wegvallen.</summary>
    <content type="html">Een MKV-bestand is een container waarin videosporen, geluidssporen en ondertitels samen zitten. Een MKV naar MP4 omzetten kan daarom neerkomen op het verwisselen van de verpakking, zonder het beeld of het geluid opnieuw te coderen en dus zonder kwaliteitsverlies. Dat lukt alleen als de codecs in het bestand in een MP4-container passen. Daar zit het verschil tussen een conversie zonder verlies en een conversie die het bestand slechter maakt. Dit artikel begint bij dat verschil en vergelijkt daarna VLC, online converters en [MediaKit](/nl/apps/mediakit/).

## Wat is een MKV en wat is het verschil met MP4?

Het Matroska-project, dat het formaat ontwikkelt, schrijft op zijn site dat een container [geen compressieformaat voor video of audio is](https://www.matroska.org/what_is_matroska.html){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). Het noemt een container een envelop waarin meerdere audio-, video- en ondertitelstreams kunnen zitten, zodat je een hele film in één bestand kunt bewaren. Het project wil van Matroska ook het opensource-alternatief maken voor bestaande containers als AVI, MOV en MP4. MP4 is dus zelf ook een container.

Twee bestanden kunnen dus hetzelfde beeld en hetzelfde geluid hebben en alleen in de envelop verschillen. De envelop wisselen kan zonder aan de inhoud te komen. Wissel je van codec, dan moet je decoderen en daarna opnieuw coderen.

## Waarom een MKV niet altijd opent op je iPhone of Mac

Apple legt dat uit op een supportpagina over [mediabestanden die niet openen of afspelen](https://support.apple.com/nl-nl/102644). Apps van Apple zoals Foto’s, iMovie, Safari, Keynote en QuickTime Player werken met veel mediastructuren, maar oudere of gespecialiseerde structuren werken mogelijk niet zoals verwacht als je apparaat, het besturingssysteem of de app ze niet ondersteunt. Om een andere app te vinden die de structuur wel ondersteunt, stelt Apple voor te zoeken op de bestandsnaamextensie en noemt als voorbeelden .avi, .wmv en .mkv. Op een Mac kun je de structuur mogelijk herkennen door het bestand in de Finder te selecteren en op Command-I te drukken: het informatievenster toont dan soms ‘Soort: Matroska-videobestand’.

## Remuxen of hercoderen: wanneer verlies je niets?

Een remux zet de video- en geluidssporen van de ene container over naar de andere, zonder ze te decoderen. In MediaKit is dat de optie ‘Origineel behouden (remux)’ in de tool ‘Converteer’. Het bestand wordt niet opnieuw gecomprimeerd, dus het beeld blijft precies zoals het was.

Een remux werkt alleen als de MP4 de codecs van het bestand kan dragen. In MediaKit gaan H.264- en HEVC-video en AAC- en AC-3-geluid ongewijzigd mee. DTS-, E-AC-3- en MP3-geluid uit een MKV vervalt, met een melding: de video blijft, die geluidssporen niet. Heeft je film een DTS-spoor, lees dan de melding over vervallen geluid.

Hercoderen levert een nieuwe compressie op. Dat gebeurt als je naar een doelgrootte comprimeert of een andere codec kiest. Het is nuttig als een remux niet kan of als je een kleiner bestand wilt, maar het kost een deel van de kwaliteit.

## MKV naar MP4 met VLC

VLC is gratis. De [site van VideoLAN](https://www.videolan.org/vlc/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) noemt het een gratis en opensource mediaspeler en rekent MKV tot de formaten die hij afspeelt. Voor het converteren beschrijft de VideoLAN-wiki, op een [pagina over transcoderen](https://wiki.videolan.org/Transcode/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels), een wizard die je opent via het menu Media, opdracht Convert/Save. De wizard vraagt om een videocodec, een audiocodec en een container. Op dezelfde pagina staat dat je niet hoeft te transcoderen als je invoersporen al de gewenste codec hebben. De schrijver denkt, maar weet het niet zeker, dat die optie in de interface ‘keep the original track’ heet. De wiki waarschuwt verder dat de pagina verouderd is en dat transcoderen erg traag kan zijn. Voor de precieze stappen geldt de documentatie van je versie van VLC.

Gebruik je VLC al op je computer, dan converteer je zonder iets uit te geven. De iPhone-versie van VLC behandelt dit artikel niet.

## Online converters en grote bestanden

Een online converter ontvangt je bestand op zijn servers, zet het om en stuurt het terug. Bij een groot MKV-bestand moet je het dus eerst helemaal uploaden, en de inhoud verlaat je apparaat. Twee pagina’s op deze site gaan dieper in op die afweging: het artikel over [HEIC-foto’s converteren zonder ze naar een server te sturen](/journal/your-photos-shouldnt-ride-the-elevator/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) en de [vergelijking met CloudConvert](/nl/alternatives/cloudconvert/).

## MKV naar MP4 met MediaKit

MediaKit is een app voor iPhone en Mac die op je apparaat werkt, dus het bestand gaat nergens naartoe. MediaKit is van Lagerland Apps, dat ook deze site maakt. De app opent MKV-bestanden rechtstreeks, omdat de app ze zelf uitpakt, en heeft nog meer videotools. Die staan in het artikel over [de mediatools van MediaKit op de Mac](/journal/every-media-tool-already-on-your-mac/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).

Op de Mac (macOS 14.6 of later) klik je in de Finder met de rechtermuisknop op het MKV-bestand, kies je ‘Open met’ en daarna MediaKit, dat in die lijst voor MKV-bestanden staat. Je kunt het bestand ook op het MediaKit-icoon in het Dock slepen.

Op de iPhone (iOS 17 of later) open je MediaKit en kies je het bestand in de Bestanden-app.

Daarna doe je op beide apparaten hetzelfde:

1. Kies de tool ‘Converteer’.
2. Kies MP4 als uitvoerformaat (MOV en M4V kunnen ook).
3. Kies voor een remux ‘Origineel behouden (remux)’ als codec. De andere opties, H.264, HEVC en ProRes, hercoderen.
4. Tik of klik op ‘Voer uit’ en lees de melding over vervallen geluid, als die verschijnt.

Staat er in de melding dat geluid vervalt, dan zit dat spoor niet in de MP4. Was het je enige geluidsspoor, dan heeft het geconverteerde bestand geen geluid. Heb je dat spoor nodig, bewaar dan het origineel of gebruik een andere tool.

De tool ‘Video comprimeren’ accepteert ook een MKV. Bronnen in MP4, MOV en M4V behouden hun container en alle andere worden MP4. De tool hercodeert volgens een kwaliteitsinstelling of een doelgrootte. Dat is handig om een bestand kleiner te maken, maar het is geen conversie zonder verlies. Het artikel over [een video verkleinen voor mail](/nl/journal/compress-a-video-for-email/) legt de doelgrootte uitgebreid uit.

### Wat is gratis?

‘Video comprimeren’ is een van de vijf tools die zonder tijdslimiet gratis blijven, één bestand tegelijk. ‘Converteer’ werkt de eerste 3 dagen na installatie gratis, met één export per keer, en vraagt daarna Pro: € 4,99 per maand, € 24,99 per jaar of € 44,99 eenmalig (prijzen van de Nederlandse App Store). Zet je maar één bestand per jaar om, dan kan een gratis converter als VLC genoeg zijn.

## Welke methode past bij je?

De eerste keuze is die tussen remuxen en hercoderen. Wil je het beeld houden zoals het is, kies dan een optie die de sporen kopieert en controleer of er geen geluidsspoor wegvalt. Wil je een lichter bestand, dan hercodeer je en accepteer je wat verlies.

VLC en MediaKit sluiten elkaar niet uit. VLC is een gratis speler die een MKV al afspeelt zoals hij is, wat genoeg kan zijn als je de video alleen op een computer wilt bekijken. MediaKit past als het bestand een MP4, MOV of M4V moet worden op een iPhone of Mac, bijvoorbeeld om het in apps van Apple te openen.

| Wat je nodig hebt | Keuze |
|---|---|
| Eén bestand, gratis, op de computer | VLC |
| Een gevoelig of heel groot MKV-bestand, zonder upload | VLC of MediaKit |
| Een remux zonder hercodering, op de Mac of de iPhone | MediaKit, ‘Converteer’, ‘Origineel behouden (remux)’ |
| Een te zwaar bestand kleiner maken | MediaKit, ‘Video comprimeren’ |
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Push pull legs, upper/lower of 5/3/1: een krachtschema kiezen dat je na twaalf weken nog volgt</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/choosing-a-strength-program-you-will-finish/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/choosing-a-strength-program-you-will-finish/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Twee goed geschreven krachtschema’s, dezelfde persoon, dezelfde twaalf weken: de resultaten verschillen nauwelijks. Tussen twaalf weken volhouden en in week vijf stoppen zit wel een enorm verschil. Daarom vergelijkt dit artikel welk schema je echte agenda overleeft, met de progressieregels uitgeschreven.</summary>
    <content type="html">De meeste discussies over trainingsschema’s gaan over de verkeerde variabele.

Vraag of push pull legs (PPL: duwen, trekken en benen) beter is dan upper/lower (bovenlichaam en onderlichaam op aparte dagen) en je krijgt honderd stellige antwoorden over frequentie, volumeverdeling en herstel. Dat klopt allemaal, maar bijna niets daarvan geeft de doorslag. Neem twee goed geschreven schema’s, dezelfde persoon en dezelfde twaalf weken, en je zou het verschil in je eigen logboek nauwelijks zien.

De uitkomst hangt ervan af of je het schema in week tien nog volgt: de dinsdag waarop je pas om 19:40 uit kantoor komt, de twee weken in maart waarin iedereen in huis ziek is. Daarom is de vergelijking hieronder opgebouwd rond dagen per week, de duur van een training en de specifieke manier waarop elk schema stukloopt.

## Welk krachtschema moet je volgen?

| Schema | Dagen/week | Realistische duur | Progressiemodel | Frequentie per spiergroep | Past bij | Typische valkuil |
|---|---|---|---|---|---|---|
| **Full body 3×** | 3 | 50 tot 70 min | Lineair, daarna dubbele progressie | ca. 3× | Beginners, onvoorspelbare weken, wie terugkomt na een pauze | De trainingen worden langer naarmate de squat zwaarder wordt. Van drie keer per week bijna maximaal squatten herstel je op den duur niet meer, en mensen stoppen in plaats van minder te doen. |
| **Upper/lower 4×** | 4 | 55 tot 75 min | Dubbele progressie, of blokken met percentages | 2× | Gevorderden met vier echt betrouwbare trainingsmomenten | De vierde dag sneuvelt, en zonder dat iemand het beslist wordt de split een scheef driedagenschema waarin de benen maar één keer aan bod komen. |
| **PPL 6×** | 6 | 45 tot 75 min | Dubbele progressie, meestal per oefening | 2× | Mensen die zes dagen naar de sportschool willen en een korte reistijd hebben | Mis je twee trainingen, dan loopt een vast weekschema uit de pas. De logica om gemiste trainingen in te halen stort binnen twee weken in. |
| **Starting Strength / lineaire progressie voor beginners** | 3 | 45 tot 75 min, groeiend | Lineair: elke training gewicht erbij | 3× | Mensen die nooit hebben getraind of lang zijn gestopt, ongeveer de eerste 3 tot 9 maanden met de stang | De lineaire fase eindigt en niemand merkt het. Sporters gaan drie of vier keer dezelfde 10% terug in gewicht, terwijl ze van model zouden moeten wisselen. |
| **5/3/1** | 3 tot 4 | 40 tot 60 min plus hulpoefeningen | Percentages van een trainingsmax, cyclus van 4 weken | 1× per hoofdoefening, ca. 2× per spiergroep met hulpoefeningen | Gevorderden die een lang schema met weinig keuzes per week willen | De eerste maand voelt licht, dus de trainingsmax wordt te hoog gezet. De AMRAP-set (zoveel mogelijk herhalingen) wordt een worsteling en levert geen extra herhalingen meer op. |

**Frequentie per spiergroep maakt weinig verschil tussen deze schema’s.** Full body en PPL komen uit op drie en twee keer, en als het weekvolume gelijk is, laat het onderzoek naar frequentie in geen van beide richtingen iets dramatisch zien. [Het overzicht van Greg Nuckols van het onderzoek naar trainingsfrequentie op Stronger By Science](https://www.strongerbyscience.com/training-frequency/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) is de zorgvuldigste openbare samenvatting die ik ken. Twee keer per week per spiergroep is een prima standaardkeuze, en meer dan dat is het niet.

**De valkuilen zijn specifiek.** PPL faalt omdat zes vaste momenten de week zes plekken geven om te breken; het volume is niet het probleem. Lineaire progressie voor beginners faalt omdat die is ontworpen om te eindigen, en vrijwel niemand heeft een plan voor wat daarna komt.

## Wat moet je volgens elk progressiemodel precies doen?

De split is de makkelijke helft. Het progressiemodel bepaalt wat je doet op een dinsdag waarop de stang zwaar aanvoelt, en juist daar worden de meeste zelfgeschreven schema’s vaag.

| Model | Wat je toevoegt | Wanneer | Bij een mislukte training | Deloadregel |
|---|---|---|---|---|
| **Lineair** | Gewicht | Elke training: in het begin meestal 2,5 kg voor het bovenlichaam en 5 kg voor het onderlichaam | Herhaal hetzelfde gewicht de volgende training. Na twee of drie mislukkingen achter elkaar ga je ongeveer 10% terug en bouw je weer op | Die stap terug *is* de deload. Het klassieke beginnersschema heeft geen vaste deloadweken |
| **Dubbele progressie** | Eerst herhalingen, dan gewicht | Alleen gewicht erbij als elke set de bovenkant van het bereik haalt. Bij 3 × 8 tot 12: blijf op het gewicht tot alle drie de sets op 12 uitkomen, tel dan de kleinste stap erbij op en ga terug naar 8 | Niets bijzonders. Herhaal het gewicht en probeer er één herhaling bij te doen. Een mislukte verhoging is een gewone week | Verlaag het gewicht ongeveer 10% of laat een week één set weg als twee of drie oefeningen tegelijk vastlopen |
| **Percentages / trainingsmax (5/3/1)** | Een vaste stap op de *trainingsmax* (je 1RM blijft ongemoeid) | Eén keer per voltooide cyclus: +2,5 kg voor het bovenlichaam, +5 kg voor het onderlichaam | Komt de AMRAP-set onder het voorgeschreven minimum aan herhalingen uit, houd de trainingsmax dan gelijk of verlaag die ongeveer 10% in de volgende cyclus | Ingebouwd. Week vier is de deload op 40/50/60% van de trainingsmax |
| **Autoregulatie / RPE** | Gewicht, gekozen om een doel-RPE of een aantal herhalingen in reserve (RIR) te halen | Elke set. Een topset op RPE 8, daarna back-offsets op een vast percentage lager | Geen training telt als mislukt, hooguit als lichter. Het gewicht dat vandaag RPE 8 geeft, is het voorschrift | Deload als het gewicht bij een bepaalde RPE twee of meer trainingen daalt, of vast om de 4 tot 6 weken |

Een uitgewerkt voorbeeld, want dubbele progressie is het model dat mensen goed beschrijven en daarna verkeerd uitvoeren. Roeien met dumbbells, 3 sets van 8 tot 12, met 30 kg. Training één: 12, 10, 9. Geen verhoging, want twee sets bleven onder de bovenkant. Training twee: 12, 12, 10. Nog niet. Training drie: 12, 12, 12. Nu neem je de kleinste stap die je sportschool heeft, ga je naar 32 kg en verwacht je ongeveer 9, 8, 8. Je bent niet achteruitgegaan; het bereik begint opnieuw en je klimt er weer doorheen, wat vijf weken kan duren. De andere varianten van de regel om gewicht toe te voegen, en het rekenwerk met schijven voor oefeningen waarbij 2,5 kg een te grote sprong is, staan in [dubbele progressie uitgelegd](/journal/double-progression-explained/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).

## Wat is 5/3/1 precies?

5/3/1 komt van [Jim Wendler](https://www.jimwendler.com/blogs/jimwendler-com/101065094-5-3-1-for-a-beginner){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). Het kernidee is de trainingsmax (Training Max): je rekent met 85 tot 90% van je geteste 1RM (het oorspronkelijke sjabloon gebruikt 90%), zodat de percentages ook in een slechte week eerlijk blijven. Elk percentage hieronder is een percentage van de trainingsmax, niet van je werkelijke max.

| Week | Set 1 | Set 2 | Topset |
|---|---|---|---|
| 1 | 65% × 5 | 75% × 5 | 85% × 5+ |
| 2 | 70% × 3 | 80% × 3 | 90% × 3+ |
| 3 | 75% × 5 | 85% × 3 | 95% × 1+ |
| 4 (deload) | 40% × 5 | 50% × 5 | 60% × 5 |

Bij de “+” zie je de vooruitgang. Die laatste set doe je voor zoveel nette herhalingen als je in je hebt, en dat aantal is je voortgangssignaal; de vaste sets blijven altijd op dezelfde percentages. Rond je de cyclus af, tel dan 2,5 kg op bij de trainingsmaxen voor het bovenlichaam en 5 kg bij die voor het onderlichaam, en begin opnieuw. Zo leg je in één keer ongeveer een jaar training vast, en daar zit de aantrekkingskracht.

Die valkuil graaf je zelf. De eerste maand voelt makkelijk, dus mensen zetten de trainingsmax op hun echte max, of tellen elke cyclus 5 kg bij alles op. Zes cycli later is de topset één moeizame herhaling. Volg hier het advies van Wendler zelf: begin lichter dan je denkt.

## Hoeveel dagen per week moet je trainen?

De ondergrens staat vast. De Amerikaanse [Physical Activity Guidelines for Americans](https://odphp.health.gov/our-work/nutrition-physical-activity/physical-activity-guidelines){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) raden volwassenen spierversterkende activiteit aan op twee of meer dagen per week, waarbij alle grote spiergroepen aan bod komen. In Nederland adviseren de Beweegrichtlijnen 2017 van de Gezondheidsraad volwassenen om [minstens tweemaal per week spier- en botversterkende activiteiten](https://www.sportenbewegenincijfers.nl/kernindicatoren/beweegrichtlijnen) te doen. Dat is een ondergrens voor de gezondheid; kracht opbouwen vraagt meestal meer.

Voor het opbouwen van kracht zitten de meeste vol te houden schema’s op drie tot vijf dagen. Bepaal je eigen aantal wel aan de hand van wat je al deed. Open wat je ook hebt bijgehouden over de afgelopen acht weken en tel de trainingen. Zijn het er 19, dan train je iets meer dan twee dagen per week en is een PPL van zes dagen een wensdroom. Voeg pas een dag toe als de bestaande dagen een maand lang saai en betrouwbaar zijn geweest.

De fout die ik het vaakst zie, is dat mensen een schema kiezen voor de versie van zichzelf die in januari bestaat.

## Wanneer eindigt een lineaire progressie voor beginners?

De bekendste versie van lineaire progressie voor beginners is [Starting Strength van Mark Rippetoe](https://startingstrength.com/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). Lineaire progressie werkt omdat een ongetrainde sporter binnen een paar dagen herstelt van een training en zich snel genoeg aanpast om elke training gewicht toe te voegen. Dat venster bestaat echt en gaat ook weer dicht, meestal ergens tussen drie en negen maanden consequent trainen met de stang, afhankelijk van leeftijd, eten en slaap.

De gepubliceerde regel bij een stilstand is: herhaal het gewicht en ga na twee of drie mislukte trainingen achter elkaar ongeveer 10% terug en bouw weer op. De regel zegt niet hoe vaak je dat mag doen.

De vuistregel die ik gebruik: **twee keer teruggaan in gewicht bij dezelfde oefening, zonder nieuw persoonlijk record ertussen, betekent dat de lineaire fase voor die oefening voorbij is.** Dat geldt voor de oefening, niet voor jou of je andere oefeningen. De overhead press stagneert lang vóór de deadlift, dus de press gaat over op dubbele progressie terwijl de squat lineair doorloopt. Je kunt maandenlang beginner zijn op de ene stang en gevorderde op de andere. Wie “ben ik een beginner?” als één algemeen feit behandelt, blijft vier keer dezelfde 10% teruggaan.

## Kiezen in vier vragen

1. **Hoeveel dagen heb je de afgelopen acht weken echt getraind?** Tel de trainingen en deel door acht. Dat is je aantal dagen per week, wat je ook van plan was en hoe goed je beste maand ook was. Drie betekent full body. Vier betekent upper/lower. Zes betekent PPL, maar alleen als je eerder echt zes dagen hebt gehaald.
2. **Hoe lang duurt een training op je slechtste weekdag?** Onder de 50 minuten passen twee dingen: full body drie keer per week, of 5/3/1 met ingekorte hulpoefeningen. Een PPL-beendag van 75 minuten krimpt niet naar 45 minuten; die sla je over. Het grootste deel van een training is rust, en [hoe lang je rust tussen sets](/nl/journal/how-long-to-rest-between-sets/) is het eerste wat je inkort: begin bij de isolatieoefeningen en blijf van de zware oefeningen af.
3. **Hoeveel trainingservaring heb je met precies deze oefening?** Minder dan zes maanden consequent trainen met de stang: lineair. Zes maanden tot twee jaar: dubbele progressie. Daarna: cycli met percentages of autoregulatie, en reken erop dat je vooruitgang per kwartaal meet.
4. **Wat deed pijn en waardoor?** Als vlak bankdrukken met de stang een schouder irriteert, lost geen enkele split dat op. Kies een structuur die is opgebouwd rond bewegingspatronen, zodat je de oefening kunt vervangen zonder een dag te schrappen. Een vaste lijst met oefeningen op naam maakt dat moeilijker.

Dit is trainingsinformatie, geen medisch advies. Train je om een blessure heen of heb je een aandoening die van invloed is op zwaar tillen, laat dan een zorgverlener of coach meekijken terwijl je tilt.

## Waarom het logboek de doorslag geeft

Alles hierboven gaat ervan uit dat je weet wat je de vorige keer hebt gedaan, en die aanname weegt zwaarder dan alle programmering.

Lineaire progressie is het enige model uit de tweede tabel dat je uit je hoofd kunt volgen, want de regel is *vorige keer plus 2,5 kg*. Bij alle andere pas je een regel toe op wat je hebt opgeschreven. Dubbele progressie heeft de herhalingen van drie sets van de vorige training nodig. Een 5/3/1-cyclus heeft een trainingsmax nodig en het aantal herhalingen van elke AMRAP-set, maanden terug. Autoregulatie heeft een geschiedenis nodig van wat een bepaalde RPE je in kilo’s kostte, anders is het getal een gevoel met een cijfer achter de komma. Dat is de weinig spannende reden dat logboekapps bestaan, en de twee die ik bouw, pakken dat elk anders aan.

[LiftLog](/nl/apps/liftlog/) is die voor de iPhone. De app bevat 40 kant-en-klare programma’s op basis van bekende schema’s, waaronder StrongLifts 5×5, Starting Strength en 5/3/1, plus push/pull/legs-splits. Elke oefening kun je een van de progressiemodellen hierboven geven: dubbele progressie, lineair, % van je trainingsmax of RPE / RIR. LiftLog vult dan elke openstaande set in met het gewicht dat het programma voorschrijft, en na de training markeert een progressieoverzicht elke oefening als ‘Vooruitgang’, ‘Vasthouden’, ‘Gemist’ of ‘Deload’. RPE is optioneel: je voegt het toe door een set na de training te bewerken, en geen set vereist het. De beperkingen: alleen iPhone en geen Apple Watch-app. De prijs is een proefperiode van zeven dagen zonder creditcard, gevolgd door een eenmalige aankoop tussen € 9,99 en € 44,99, op een niveau dat je zelf kiest. Over [de redenering achter dat prijsmodel](/journal/liftlog-pay-what-you-can/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) gaat een apart artikel.

[GymLogger X](/nl/apps/gymlogger-x/) is de zusterapp, met een gratis Apple Watch-app. Trainingen loggen is gratis, en Pro kost € 1,99/maand, € 19,99/jaar of € 44,99 eenmalig. De app bestaat omdat ik een set vanaf mijn pols wilde loggen in plaats van tussen de sets mijn telefoon te pakken. Dat is [het hele argument voor de app](/journal/the-strength-logger-no-one-asked-for/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). GymLogger X heeft 44 kant-en-klare programma’s (6 gratis), en de gratis Smart Program Creator bouwt er een rond je materiaal, planning, doelen en blessures, met lineaire, ondulerende, blok- of golfperiodisering. Met Pro krijgt elke oefening een plateaustatus (‘Plateau’, ‘Wordt bewaakt’ of ‘Plateau voorspeld’) op basis van de trend in het geschatte 1RM, berekend op je iPhone uit je eigen logs.

Geen van beide past bij iedereen, en een aantal concurrenten lost problemen op die mijn apps laten liggen.

Sneuvelen je schema’s omdat het *kiezen* ervan het probleem is, dan is [Fitbod](/nl/alternatives/fitbod/) de betere tool. Fitbod stelt elke training voor je samen: je opent de app en ziet wat je vandaag moet doen, afgestemd op gisteren. Betere sjablonen in een handmatig logboek vervangen dat niet. De keerzijde is dat je alleen met een abonnement kunt betalen en de redenering achter de keuzes niet kunt inzien.

Gaat het mis bij de stok achter de deur, dan heeft [Hevy](/nl/alternatives/hevy/) een royale gratis versie en een sociale feed die sommige mensen op donderdag toch naar de sportschool krijgt. Ik bouw geen sociale functies, dus voor die mensen ben ik de verkeerde studio. [Strong](/nl/alternatives/strong-workout-app/) is de meest gevestigde logboekapp in dit rijtje, met een Apple Watch-app die volledig zelfstandig werkt, en [Caliber](/alternatives/caliber/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) koppelt je aan een menselijke coach: de enige optie in dit rijtje die je schema kan aanpassen als je week verandert.

De [gids voor gym-apps zonder abonnement](/nl/guides/workout-app-without-subscription/) zet de categorie op prijsmodel op een rij; wat mijn apps verzamelen, staat op de [transparantiepagina](/nl/transparency/).

## Samenvatting

- **Volhouden weegt zwaarder dan het schema.** Tussen twee goede schema’s die je twaalf weken volgt, is het verschil klein; tussen afmaken en in week vijf stoppen is het enorm.
- **Tel je dagen per week, kies ze niet.** Tel de trainingen van de afgelopen acht weken en deel door acht. Drie: full body. Vier: upper/lower. Zes: PPL, alleen als je eerder zes dagen hebt gehaald.
- **Elke split heeft één typische valkuil.** PPL loopt uit de pas na twee gemiste trainingen. Upper/lower verliest zijn vierde dag. Bij full body worden de trainingen steeds langer, tot je van drie keer per week zwaar squatten niet meer herstelt. Lineaire progressie voor beginners eindigt en niemand merkt het.
- **Stem het progressiemodel per oefening af op je trainingservaring.** Lineair onder zes maanden, dubbele progressie tot ongeveer twee jaar, daarna cycli met percentages in de stijl van 5/3/1 of autoregulatie met RPE.
- **Dubbele progressie in één regel:** blijf op het gewicht tot elke set de bovenkant van het bereik haalt, tel dan de kleinste stap erbij op en ga terug naar de onderkant.
- **Alleen lineaire progressie volg je uit je hoofd.** Elk ander model past een regel toe op wat je hebt opgeschreven. Of je de twaalf weken haalt, hangt daarom meer af van je logboek dan van het sjabloon.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Fooi in Amerika: hoeveel geef je in restaurants, bars, taxi’s en hotels</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/how-much-to-tip-in-the-us/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/how-much-to-tip-in-the-us/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Fooi geven in Amerika komt neer op een dozijn kleine regels, en de verwarring ontstaat meestal doordat je niet weet welke regel geldt. Hieronder staan een tabel per situatie, de rekensommen voor de lastige gevallen (voor of na belasting, de rekening in de bar, de rekening waar al bedieningsgeld op staat) en de bron van elk getal.</summary>
    <content type="html">Als je niet weet hoeveel fooi je moet geven, zit je in de meerderheid. In een enquête van het [Pew Research Center](https://www.pewresearch.org/2023/11/09/tipping-culture-in-america-public-sees-a-changed-landscape/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) uit 2023 onder 11.945 Amerikaanse volwassenen zei maar ongeveer een derde dat het extreem of heel makkelijk is om te weten of je fooi moet geven (34%) of hoeveel (33%). En 72% vond dat er op meer plaatsen fooi wordt verwacht dan vijf jaar eerder.

De regels zelf zijn kort. Eerst de tabel, daarna de rekensommen voor de gevallen waarin het lastig wordt.

## Hoeveel fooi geef je, per situatie

De bedragen en percentages komen uit de [algemene fooigids](https://emilypost.com/advice/general-tipping-guide){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) van het Emily Post Institute. In de laatste kolom zijn ze toegepast op voorbeeldrekeningen.

| Situatie | Gebruikelijk advies | Rekenvoorbeeld |
|---|---|---|
| Restaurant met bediening aan tafel | 15 tot 20% van de rekening voor belasting | 60 dollar aan eten: 9 tot 12 dollar |
| Buffet | 10% voor belasting | 30 dollar: 3 dollar |
| Afhalen | Niets verplicht; 10% bij curbside-service of een grote, ingewikkelde bestelling | Bestelling van 45 dollar: 0 dollar of 4,50 dollar |
| Eten laten bezorgen | 10 tot 15% van de rekening; 2 tot 5 dollar voor pizza, naar grootte en moeite | Bestelling van 32 dollar: 3,20 tot 4,80 dollar |
| Barman | 1 tot 2 dollar per drankje, of 15 tot 20% van de rekening | Zie de rekening in de bar hieronder |
| Fooienpot (tip jar) | Niets verplicht; af en toe iets voor extra moeite, of als je vaste klant bent | Aan jou |
| Taxi | 15 tot 20% van de ritprijs, minimaal 1 dollar, plus 2 dollar voor de eerste koffer en 1 dollar voor elke volgende | Rit van 38 dollar, 2 koffers: 8,70 tot 10,60 dollar |
| Kapper | 15 tot 20%, verdeeld over iedereen die aan je heeft gewerkt | Knipbeurt van 70 dollar: 10,50 tot 14 dollar |
| Schoonmaak hotelkamer (housekeeping) | 2 tot 5 dollar per dag, elke dag neergelegd | 4 nachten: 8 tot 20 dollar |
| Valet (parkeerservice) | 2 tot 5 dollar als je auto terugkomt | |
| Bagagedrager (bellhop) | 2 dollar voor de eerste koffer, 1 dollar voor elke volgende | 3 koffers: 4 dollar |

De gids behandelt fooienpotten, maar niet de fooischermen die tegenwoordig vaak aan de balie staan. Zo’n scherm stelt dezelfde vraag als een pot, dus de regel voor de fooienpot komt het dichtst in de buurt.

## Waarom de regel voor restaurants anders is

Onder de federale Fair Labor Standards Act mag een werkgever iemand die fooi krijgt een uurloon van 2,13 dollar betalen en tot 5,12 dollar per uur aan fooi meetellen voor het federale minimumloon van 7,25 dollar. Dat staat in [Fact Sheet #15](https://www.dol.gov/agencies/whd/fact-sheets/15-tipped-employees-flsa){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) van het Amerikaanse ministerie van Arbeid (Department of Labor). Sommige staten, waaronder Californië, Oregon en Washington, eisen dat het volledige minimumloon van de staat wordt betaald zonder de fooi mee te tellen, zoals de [tabel per staat](https://www.dol.gov/agencies/whd/state/minimum-wage/tipped){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) van het ministerie laat zien. Waar die verrekening (de tip credit) geldt, telt de fooi in het restaurant mee als deel van het loon van de bediening zelf.

## Wat Amerikanen echt geven

Pew vroeg hoe vaak mensen in verschillende situaties fooi geven. Het aandeel dat zegt altijd of vaak fooi te geven:

| Situatie | Altijd of vaak fooi |
|---|---|
| Restaurant met bediening aan tafel | 92% |
| Knipbeurt | 78% |
| Eten laten bezorgen | 76% |
| Drankje in de bar | 70% |
| Taxi of ritdienst via een app | 61% |
| Koffie kopen | 25% |
| Fast-casualrestaurant | 12% |

De bedragen liggen lager dan het bereik dat etiquette-adviezen noemen. Een meerderheid zou voor een gewone maaltijd in een restaurant met bediening aan tafel 15% of minder geven, en maar ongeveer een kwart 20% of meer. Advies en gewoonte komen dus bij 15% samen, en 20% is voor de meeste mensen de bovengrens.

## Voor of na belasting? De rekensom

De gids van het Emily Post Institute rekent de fooi in restaurants uit over de rekening voor belasting. Reken je over het totaal na belasting, dan is het verschil altijd het fooipercentage maal de belasting.

Diner voor vier, 148,00 dollar aan eten en 8% sales tax (een voorbeeld; het werkelijke percentage hangt af van waar je eet): 11,84 dollar belasting en 159,84 dollar in totaal.

| Fooi | Over 148,00 dollar voor belasting | Over 159,84 dollar na belasting | Verschil |
|---|---|---|---|
| 15% | 22,20 dollar | 23,98 dollar | 1,78 dollar |
| 18% | 26,64 dollar | 28,77 dollar | 2,13 dollar |
| 20% | 29,60 dollar | 31,97 dollar | 2,37 dollar |

Bij 18% fooi en 8% belasting kost rekenen over het totaal 1,44% van het eten extra: hier 2,13 dollar, ongeveer 53 cent per persoon. Geen van beide keuzes is onbeleefd; kies er een en houd die aan.

## De rekening waar al fooi op staat

Sommige restaurants rekenen automatisch bedieningsgeld (automatic gratuity), vaak bij grote groepen. Lees dus eerst de rekening voordat je een percentage uitrekent. Volgens de Fair Labor Standards Act is een verplichte toeslag voor service geen fooi ([Fact Sheet #15](https://www.dol.gov/agencies/whd/fact-sheets/15-tipped-employees-flsa){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) van het ministerie van Arbeid). De Amerikaanse belastingdienst (Internal Revenue Service, IRS) rekent het automatische bedieningsgeld van een grote groep tot de servicekosten, omdat een fooi vrijwillig moet zijn en het bedrag door de klant wordt bepaald ([IRS-factsheet FS-2017-08](https://www.irs.gov/newsroom/employer-reminder-reporting-tips-versus-service-charges-key-differences-between-categories-affect-employees-tax-reporting){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels)).

Wie die regel op de rekening over het hoofd ziet, betaalt flink. Neem een groep van acht met 420 dollar aan eten en 18% automatisch bedieningsgeld: 75,60 dollar. Tel je daar uit gewoonte nog 20% (84,00 dollar) bij op, dan kost de bediening 159,60 dollar, of 38% van het eten. Voor uitzonderlijke service kun je nog steeds iets extra’s geven, als je dat bewust doet.

## De rekening in de bar: per drankje of een percentage?

Voor de barman zijn er twee regels, en welke de royaalste is, hangt af van de prijs van het drankje.

| Rondje | 1 dollar per drankje | 2 dollar per drankje | 15 tot 20% van de rekening |
|---|---|---|---|
| 6 biertjes van 7 dollar (42 dollar) | 6 dollar (14%) | 12 dollar (29%) | 6,30 tot 8,40 dollar |
| 6 cocktails van 15 dollar (90 dollar) | 6 dollar (7%) | 12 dollar (13%) | 13,50 tot 18,00 dollar |

De regels komen samen bij ongeveer 10 dollar per drankje, waar 1,50 tot 2 dollar neerkomt op 15 tot 20%. Daaronder is 2 dollar per drankje ruim meer dan 20%. Daarboven is 1 dollar per drankje ruim minder dan 15%, en is het percentage de regel om te volgen.

## Als een groep de fooi deelt

De fooi volgt het eten. Als iedereen ongeveer hetzelfde heeft besteld, deel je het totaal met fooi door het aantal mensen. Zo niet, dan geeft iedereen hetzelfde percentage over wat hij of zij bestelde. Bij 20% is dat 3,20 dollar fooi op een salade van 16 dollar en 10,40 dollar op een biefstuk van 52 dollar. De sociale kant, wie wat voorstelt en wanneer, staat in [hoe je een Valentijnsdiner splitst zonder dat het ongemakkelijk wordt](/journal/splitting-a-valentines-dinner-without-making-it-weird/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).

## Waar RightSplit past

[RightSplit](/nl/apps/rightsplit/) zet de fooi op hetzelfde scherm als het splitsen: je vult het totaal in, kiest het aantal personen en de fooi, en meteen staat ieders deel er. Vaste fooipercentages van 0, 15, 18 en 20% en een schuifregelaar van 0 tot 30% zijn gratis, en de eerste fooi volgt je regio: in de Verenigde Staten is dat 18%. Bij dat gratis gelijk splitsen geldt het percentage voor het totaal dat je invult. Vul je het totaal na belasting van het diner hierboven in met 18% fooi, dan komt de rekening op 188,61 dollar. ‘Eerlijk afronden’ verdeelt dat in 47,16 dollar voor één persoon en 47,15 dollar voor de andere drie, zodat de delen samen op de cent kloppen. Dat is de fooi na belasting, 2,13 dollar meer dan de versie voor belasting. Staat er al een servicetoeslag op de rekening, zet de fooi dan op 0. Bij een gescande bon leest de scanner op je apparaat een gedrukte regel met servicekosten of bedieningsgeld als fooi.

Je eerste gescande bon, en met Pro+ elke volgende, splits je per artikel. Zo betaalt iedereen voor wat hij of zij bestelde, en worden belasting en fooi op de bon verdeeld naar verhouding van wat ieder bestelde. Er zijn geen accounts; alleen wie de telefoon vasthoudt, heeft de app nodig.

RightSplit kiest het percentage niet voor je. De app weet niet of je bij een buffet zit of in een steakhouse, dus dat deel komt uit de tabel hierboven.

## Samengevat

- **Restaurants met bediening aan tafel: 15 tot 20% van de rekening voor belasting.** Buffetten 10%. De meeste Amerikanen zeggen tegen Pew dat ze 15% of minder zouden geven.
- **Bezorging 10 tot 15%, taxi’s en kappers 15 tot 20%, hotelschoonmaak 2 tot 5 dollar per dag, valets 2 tot 5 dollar.** Bij afhalen en fooienpotten ben je niets verplicht.
- **Fooi over het bedrag na belasting kost het fooipercentage maal de belasting extra:** 2,13 dollar bij 18% fooi over 148 dollar aan eten met 8% belasting.
- **In de bar komen 1 tot 2 dollar per drankje en 15 tot 20% samen bij ongeveer 10 dollar per drankje.** Bij duurdere cocktails gebruik je het percentage.
- **Automatisch bedieningsgeld telt volgens de regels van het ministerie van Arbeid en de IRS als servicekosten.** Lees de rekening voordat je er 20% bovenop legt.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Vlooien bij je hond: herkennen, bestrijden en een teek verwijderen</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/vlooien-hond/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/vlooien-hond/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-20T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Vlooien ontdek je vaak pas als er al aardig wat zijn. Een teek haal je zo snel mogelijk weg. Hier lees je volgens het LICG en Thuisarts hoe je vlooien herkent, waarom je ook je huis behandelt, wat vlooien betekenen voor je kat en voor jezelf en hoe je een teek verwijdert.</summary>
    <content type="html">Vlooien bij je hond herken je met een vlooienkam. Je bestrijdt ze op je hond en in huis tegelijk. Een teek haal je zo snel mogelijk uit de huid. De feiten op deze pagina komen van het Landelijk Informatiecentrum Gezelschapsdieren (LICG) en Thuisarts, geraadpleegd op 19 november 2026. Dit is geen diergeneeskundig advies: welk middel bij je hond past, bespreek je met je dierenarts.

## Vlooien bij je hond herkennen

Tussen de vacht zijn vlooien lastig te vinden. Volgens het LICG merk je een besmetting vaak pas als er al aardig wat vlooien zijn: je hond heeft jeuk en krabt veel. Soms merk je het aan jeukende rode plekjes op je eigen onderbenen.

Zo controleer je het:

1. Leg een lichtgekleurd laken neer en kam je hond er zorgvuldig boven met een vlooienkam.
2. Kam de hele hond, maar let extra op de oksels, de liezen en de staartbasis.
3. Zoek op de lichte ondergrond naar vlooien of vlooienpoepjes: zwarte of donkerrode korrels.
4. Twijfel je, leg het korreltje dan op een vochtige tissue. Een vlooienpoepje laat een rood spoor achter: resten van het bloed waarvan de vlo leeft.

Is je hond allergisch voor het speeksel van vlooien, dan zie je volgens het LICG meer: kale plekken, afgebroken haren, een rode, ontstoken huid en korstjes, vaak bij de onderrug en de staart en soms op de buik en de dijen. Voor zo’n allergie zijn weinig vlooien nodig: een beet per week houdt hem al in stand.

Met hygiëne hebben vlooien volgens het LICG niets te maken. In principe kan elk dier ze krijgen.

## Waarom vlooien meer zijn dan jeuk

Een vlo spuit bij het bijten speeksel in, zodat het bloed niet stolt. Dat speeksel geeft jeuk en de beet doet pijn. Het LICG noemt nog meer risico’s:

- Lintworm. Vlooien kunnen de eitjes van de lintworm (*Dipylidium caninum*) overbrengen. Eet je hond een besmette vlo op, bijvoorbeeld bij het likken van zijn vacht, dan groeit in zijn darmen een volwassen lintworm. Ook kinderen kunnen zo besmet raken. Over ontwormen lees je meer in [je hond ontwormen](/nl/journal/ontwormen-hond/).
- Andere ziekten. Vlooien kunnen onder meer de bacterie *Bartonella* overdragen, die bij mensen kattenkrabziekte veroorzaakt.
- Pups. Bij pups kunnen vlooien zoveel bloed zuigen dat bloedarmoede ontstaat. Het dier kan daardoor verzwakken en bij erg veel vlooien zelfs sterven. ‘Nestvlooitjes’ zijn volgens het LICG gewone vlooien en geen aparte, minder schadelijke soort.

## Vlooien bestrijden: hond en huis tegelijk

Een volwassen vlo leeft op je hond. Een vrouwtje legt enkele tientallen eitjes in de vacht; die vallen op de grond, vooral bij manden en ligplekken. Uit de eitjes komen larven, die zich in een cocon verpoppen. Onder ideale omstandigheden duurt de hele cyclus volgens het LICG zo’n 2 tot 3 weken. In een cocon kan een vlo maandenlang wachten, soms langer dan een half jaar.

Het LICG noemt de vlooien op je hond daarom een topje van de ijsberg: 1 tot 10% van de vlooienpopulatie is volwassen, meer dan 90% bestaat uit eieren, larven en poppen. Alleen de volwassen vlooien bestrijden is dus niet genoeg. Om de cyclus te doorbreken behandel je de omgeving tegelijk.

### Het dier behandelen

Het aanbod is volgens het LICG overweldigend: druppels (spot-on), tabletten, poeders, shampoos, sprays, bandjes en injecties. Ze verschillen onder meer in werkzame stof, werking, effectiviteit en veiligheid. Sommige doden de volwassen vlo, andere remmen de groei van eitjes en larven en sommige doen allebei. Een succesvolle behandeling combineert een middel tegen volwassen vlooien met een middel tegen eitjes en larven. Wat het LICG over de vormen schrijft:

| Vorm | Wat het LICG schrijft |
|---|---|
| Spot-on (druppels in de nek) | Op de huid aanbrengen, niet op de vacht, en niet inwrijven. Meestal maandelijks herhalen. Gaat je hond vaak in bad, dan is een ander middel beter, bijvoorbeeld een tablet. Meestal kan maar één spot-on tegelijk. |
| Tabletten | De tabletten die het uitkomen van eitjes tegengaan, geef je meestal eens per maand, over het algemeen één soort tegelijk. Ze werken niet tegen volwassen vlooien en larven die er al zijn. Andere tabletten doden alleen volwassen vlooien en werken maar heel kort. |
| Vlooienband | Oudere typen werken soms slecht en zijn niet altijd veilig; nieuwere typen zijn efficiënt en werken langer. Een dier kan aan de band blijven hangen: kies een veiligheidssluiting die dan breekt. Houd andere dieren en kleine kinderen bij de band weg. |
| Shampoo | Haalt vlooien weg, maar werkt vaak niet lang. Meer geschikt als aanvulling, bijvoorbeeld naast tabletten. Niet zomaar te combineren met een spot-on. |
| Poeder en spray | Werken vaak maar kort en beschermen vaak alleen tegen volwassen vlooien. Sommige zijn giftig voor vissen, reptielen en soms katten. |

Aan etherische oliën of knoflook wordt wel een vlooienwerende werking toegeschreven, maar naar de veiligheid en werkzaamheid ervan zijn volgens het LICG geen uitgebreide studies gedaan. Sommige natuurlijke stoffen kunnen giftig zijn voor je dier.

### Het huis behandelen

De eerste stap is volgens het LICG goed stofzuigen, vooral waar je hond veel ligt, en ook in de auto. Dierenkleedjes was je regelmatig. Haal na het stofzuigen de zak buiten uit de stofzuiger, plak hem dicht en gooi hem weg. Weggekropen larven en poppen zuig je moeilijk op, dus meestal is ook een omgevingsspray of poeder nodig. Gebruik die volgens de bijsluiter en houd andere dieren, zoals knaagdieren, vogels en vissen, uit de buurt.

Gebruik je regelmatig een middel dat de ontwikkeling van vlooieneitjes remt, dan hoef je de omgeving op den duur niet steeds mee te behandelen: de eitjes komen dan niet meer uit.

### Zo voorkom je dat het misgaat

Volgens het LICG mislukt een bestrijding als een middel niet goed of in een verkeerde dosering wordt gegeven, als je de behandeling onregelmatig herhaalt of als de omgeving onvoldoende wordt behandeld. Daarom:

- Behandel volgens het schema in de bijsluiter: sla niets over en behandel niet vaker. Meer is niet beter, want veel van deze stoffen zijn in een te hoge dosering giftig.
- Gebruik nooit twee middelen tegelijk op je hond, zoals een vlooienband samen met een spot-on.
- Behandel alle dieren tegelijk.
- Komt je hond regelmatig buiten of in contact met andere dieren, bijvoorbeeld in een pension, dan raadt het LICG aan het hele jaar preventief te behandelen. Wacht niet tot je vlooien ziet rondkruipen, want dan is de besmetting vaak al hoog. Gaat je hond maar eens per jaar naar een pension, dan is behandelen vlak ervoor en vlak erna volgens het LICG genoeg.
- Heeft je hond een vlooienallergie, dan is het belangrijk elke vlo te voorkomen. Behandel preventief, ook de andere dieren in huis.
- Zwemt je hond graag, kijk dan in de bijsluiter hoelang je na het aanbrengen moet wachten. Een vlooienband doe je af voor het zwemmen.

Niet elk hondenras verdraagt volgens het LICG elk middel. Honden met een mutatie in het MDR1-gen (ook ABCB1-gen genoemd) zijn gevoeliger voor vergiftiging met bepaalde middelen tegen parasieten, zoals moxidectine. De mutatie komt onder meer voor bij collie-achtigen, Australian shepherds, Duitse herders, Shetland sheepdogs, witte herders en bobtails. Met een DNA-onderzoek is vast te stellen of je hond de mutatie heeft. Vraag je dierenarts om advies.

## Vlooien bij hond en kat

Honden en katten kunnen volgens het LICG dezelfde vlooien hebben. Er komen vooral twee soorten voor, de hondenvlo en de kattenvlo. De kattenvlo is ook bij de hond de meest voorkomende. Heeft een van je huisdieren vlooien, dan kunnen de andere besmet raken. Behandel daarom alle dieren in huis tegelijk, ook konijnen en cavia’s, met een middel dat bij elke diersoort past.

Gebruik nooit een middel voor honden bij een kat. Het LICG noemt permethrin als voorbeeld: bij de hond goed te gebruiken, voor de kat uiterst schadelijk, zelfs in de lage doseringen voor pups. Het kan het zenuwstelsel beschadigen, met soms de dood als gevolg. Gebruik daarom bij een kat nooit permethrin of vergelijkbare insecticiden zoals deltamethrin. Ook een hond die met een kat samenleeft met zo’n middel behandelen is volgens het LICG niet zonder risico. Sommige producenten raden daarom aan hond en kat na de behandeling enkele dagen gescheiden te houden. Het LICG adviseert dan een middel dat niet schadelijk is voor je kat. Voor konijnen kunnen middelen voor honden of katten ook (zeer) giftig zijn.

## Vlooien van je hond op mensen

Ook mensen kunnen volgens het LICG last krijgen van vlooienbeten, vooral op de onderbenen. Een beet kan erg jeuken. Word je zelf niet gebeten, dan kan je hond toch vlooien hebben: de vlo heeft liever het bloed van je huisdier. Word je wel gebeten, dan is er volgens het LICG vaak al een behoorlijke plaag.

Een plaag ontstaat vaak na een vakantie. Zolang er geen gastheer is, blijven de jonge vlooien in hun cocon. Kom je thuis, dan komen ze volgens het LICG allemaal tegelijk tevoorschijn.

## Een teek bij je hond verwijderen

Teken bijten zich vast in de huid en zuigen bloed. Volgens het LICG kunnen ze ziekten overbrengen, zoals de ziekte van Lyme, babesiose, ehrlichiose en anaplasmose. Daarom haal je een teek zo snel mogelijk weg, bij je hond en bij jezelf.

Zo verwijder je de teek volgens het LICG:

1. Gebruik een tekenpincet, tekenlasso of ander hulpmiddel dat daarvoor is gemaakt.
2. Pak de teek zo dicht mogelijk bij de huid vast.
3. Trek hem recht omhoog, zonder te draaien. Een teek schroeft zich niet in de huid. Door draaien kunnen de monddelen achterblijven.
4. Knijp niet in het lijfje. Verdoven met alcohol of olie is onnodig.
5. Ontsmet de wond met 70% alcohol of jodium en noteer de datum waarop je de teek verwijderde.

Kijk goed voordat je trekt: soms worden andere bobbeltjes of de tepels van een hond voor een teek aangezien.

### Hoe snel moet een teek eruit?

Zo snel mogelijk. Haal je de teek binnen 24 uur weg, dan is de kans op overdracht van ziekten volgens het LICG vrij klein. Toch zijn er gevallen bekend waarin ziekteverwekkers al binnen 18 uur waren overgedragen. Een volgezogen teek valt makkelijk op, maar zit dan al te lang vast.

### Welke ziekten kunnen teken bij een hond veroorzaken?

Het LICG beschrijft vier ziekten:

- Ziekte van Lyme. Komt ook in Nederland voor. Meestal worden honden na een infectie niet ziek en hebben ze geen of nauwelijks verschijnselen.
- Babesiose. De parasiet breekt de rode bloedcellen af. De eerste verschijnselen zijn sloomheid, minder eten en koorts, meestal zo’n 10 tot 20 dagen na de besmetting. Daarna kunnen bloedarmoede en geelzucht volgen en kan de urine roodbruin worden. Met tijdige behandeling door de dierenarts kan de hond herstellen. Zonder behandeling overlijdt hij er uiteindelijk vaak aan.
- Ehrlichiose. Wordt vooral overgebracht door de bruine hondenteek, die in Nederland niet in de natuur voorkomt, maar onder meer wel in Zuid-Europa. Honden die op vakantie waren of uit zulke landen komen, brengen de teek sporadisch mee.
- Anaplasmose. Wordt vooral overgedragen door de schapenteek. Honden krijgen niet altijd verschijnselen; als ze die wel krijgen, lijken ze op ehrlichiose: koorts, niet willen eten, sloomheid en soms kreupelheid.

Merk je na een tekenbeet bij je hond sloomheid, minder eten of koorts, neem dan contact op met je dierenarts.

### Teken voorkomen

Het LICG noemt drie maatregelen. Bescherm je hond met een middel tegen teken (er zijn sprays, druppels en tekenbanden), controleer hem dagelijks en loop liever niet met hem door lang gras en struikgewas. Heeft je hond door gras en struiken gelopen, kam dan de vacht door en voel met je handen of er iets zit. De middelen doden een teek vaak pas als die al enige tijd op het lichaam zit. Middelen voor honden kunnen giftig zijn voor katten: kies er altijd een voor de juiste diersoort.

## Een teek in je eigen huid

Voor een teek bij jezelf geeft Thuisarts een vergelijkbaar advies. Trek de teek zo snel mogelijk met een pincet of tekentang uit je huid, zonder te draaien. Doe vooraf niets op de plek: geen alcohol, olie, nagellak of zeep. Maak het wondje daarna schoon met alcohol of jodium; heb je die niet, spoel het dan met water.

Blijft de kop van de teek zitten, dan is dat volgens Thuisarts niet erg: het stukje komt vanzelf uit je huid, net als een splinter, al kan de huid er wel ontsteken. Maak een foto van de plek, zodat je de komende weken kunt zien of er een vlek of ring ontstaat.

Volgens Thuisarts is de kans op de ziekte van Lyme klein: 2 of 3 van de 100 mensen met een teek krijgen het. Haal je de teek binnen 24 uur weg, dan is de kans kleiner dat hij de bacterie doorgeeft. Bel dezelfde dag je huisarts of de huisartsenspoedpost als:

- het niet lukt de teek te verwijderen;
- de teek 24 uur of langer in je huid zat;
- je op de plek of elders op je lichaam een rode of donkerpaarse vlek of ring krijgt die groter wordt;
- je je ziek voelt, met koorts, hoofdpijn, spierpijn en moeheid;
- je een of meer dikke en pijnlijke gewrichten krijgt;
- je pijn, tintelingen of minder kracht krijgt in je arm, been of romp, opeens dubbel ziet of de ene helft van je gezicht opeens verlamd is.

## Behandeldata bijhouden met Pawza

Een bestrijding mislukt volgens het LICG onder meer als je de behandeling onregelmatig herhaalt. Het helpt dus om te weten wanneer de vorige keer was.

[Pawza](/nl/apps/pawza/) is een app van Lagerland Apps voor het gezondheidsdossier van je huisdier, op iPhone en iPad. Je voegt een medicijn toe met de dosis en een terugkerende herinnering. Tik je in de melding op ‘Gegeven’, dan is de dosis vastgelegd. Een herinnering is eenmalig of keert dagelijks, wekelijks, maandelijks of jaarlijks terug: noemt de bijsluiter een maandelijkse behandeling, dan stel je een maandelijkse herinnering in. Herinneringen, medicijnen en het verzorgingslogboek zitten in de gratis versie, voor één huisdier. Je hebt geen account nodig en je gegevens blijven op je apparaat, met optionele synchronisatie via je eigen iCloud.

Pawza is geen medisch hulpmiddel en geeft geen advies over middelen of schema’s: wat je dierenarts of de bijsluiter zegt, voer je zelf in. De prijzen en de proefperiode van Pawza Pro staan op [de pagina van de app](/nl/apps/pawza/).

Over vaccinaties lees je meer in [vaccinaties voor je puppy en kitten](/nl/journal/puppy-and-kitten-vaccination-schedule/). Welke papieren van je huisdier je bewaart, staat in [wat in het medisch dossier van je huisdier hoort](/journal/pet-medical-records-what-to-keep/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).

## Bronnen, geraadpleegd op 19 november 2026

- LICG: [Vlooienbestrijding bij huisdieren](https://www.licg.nl/vlooienbestrijding-bij-huisdieren/) en [Teken en door teken overgedragen ziekten](https://www.licg.nl/teken-en-door-teken-overgedragen-ziekten/).
- Thuisarts: [Hoe verwijder ik een teek?](https://www.thuisarts.nl/tekenbeet/ik-heb-tekenbeet)
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Deloadweek: wanneer je er een neemt, de signalen, de gangbare schema’s en hoe sterk het bewijs echt is</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/when-to-deload/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/when-to-deload/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">De deloadweek plannen de meeste krachtsporters in, maar weinigen kunnen hem uitleggen. Iedereen is het erover eens dat je er een neemt; de discussie gaat over wanneer, wat je schrapt en of het überhaupt iets doet. Het bewijs bestaat tot nu toe uit de consensus van coaches, een grote enquête onder sporters en een klein aantal gecontroleerde onderzoeken. Dat is genoeg voor praktische antwoorden, zolang je weet wat voor soort antwoord je krijgt.</summary>
    <content type="html">Een deload (ook wel deloadweek) is een korte, geplande periode van lichtere training, meestal ongeveer een week, om vermoeidheid kwijt te raken voordat je weer vol gas geeft. De gebruikelijke versie houdt je oefeningen en trainingsdagen aan en verandert drie dingen:

1. Minder sets, vaak ongeveer de helft.
2. Lichtere gewichten, vooral bij de grote samengestelde oefeningen.
3. Meer herhalingen in reserve: je stopt elke set verder van spierfalen.

Wanneer je er een neemt, is de lastigere vraag. Hieronder geven het onderzoek en mensen die van coachen hun beroep hebben gemaakt daar antwoord op.

## Wat is een deload volgens de definitie?

Tot voor kort bestond er geen algemeen aanvaarde definitie. In 2023 hielden Bell en collega’s een [Delphi-consensus](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10511399/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) met deskundige coaches uit krachtsport en bodybuilding, in drie rondes (34 coaches begonnen, 21 rondden af). Volgens de definitie waar ze op uitkwamen, is een deload een periode met minder trainingsbelasting, bedoeld om vermoeidheid te verminderen, herstel te bevorderen en de sporter voor te bereiden op de training die volgt. Ze onderscheidden een deload van een taper, die draait om pieken voor een wedstrijd.

Verder was het panel het over verrassend weinig eens. Het volume verlagen was het enige punt waarover iedereen het eens was. De intensiteit kon omlaaggaan, gelijk blijven of zelfs stijgen, afhankelijk van de sporter en de sport. Deloads konden vooraf gepland zijn, voortkomen uit hoe de sporter zich voelt of allebei.

## Aan welke signalen merk je dat je een deload nodig hebt?

De beste gegevens over aanleidingen in de praktijk komen uit de [enquête van Rogerson en collega’s uit 2024](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10948666/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) onder 246 wedstrijdsporters uit krachtsport en bodybuilding, de meesten powerlifters.

| Aanleiding | Sporters die erop deloadden |
|---|---|
| Het programma schrijft een deload voor | 65,4% |
| Je voelt je gesloopt (spierpijn, pijnlijke gewrichten, pijn) | 62,6% |
| Prestaties stagneren of dalen | 54,1% |
| Oude blessures spelen op | 31,3% |
| Veel stress buiten de training | 30,5% |
| Vakantie of reis | 24,4% |
| Geen zin om te trainen | 14,6% |

Omgezet in iets wat je op zondagavond kunt nalopen, zijn dit de signalen om op te letten:

- Meerdere oefeningen gaan tegelijk niet meer vooruit. Eén oefening die stilstaat, vraagt meestal om een aanpassing van het programma. Drie oefeningen die tegelijk stilstaan, wijzen op vermoeidheid.
- Je gebruikelijke gewichten voelen zwaarder. Voelt een gewicht dat een maand geleden RPE 7 was nu als RPE 8,5, bij meerdere oefeningen en langer dan één sessie, dan is dat een herstelsignaal. Hoe je dat eerlijk inschat, staat in [hoe RPE en herhalingen in reserve werken](/nl/journal/rpe-and-rir-explained/).
- Gewrichten en pezen doen al pijn voordat de training begint, niet pas erna.
- Het leven buiten de sportschool vraagt meer dan normaal: een drukke periode op je werk, een pasgeboren baby, slecht slapen.

Eén signaal op zich betekent een slechte week. Voor twee of meer tegelijk, een week of langer, zijn de meeste deloadregels geschreven.

Een opmerking over pijn: een deload is voor vermoeidheid. Pijn die scherp, plaatselijk of steeds erger is, is een ander probleem, en daarvoor moet je bij een zorgverlener zijn, niet bij je programma.

## Hoe doe je een deload?

Er zijn vier gangbare vormen. De meeste deloads in de praktijk combineren de eerste drie.

| Schema | Wat verandert | Wat gelijk blijft | Waar het past |
|---|---|---|---|
| Volumedeload | Minder sets, vaak ongeveer de helft; soms minder herhalingen per set | Oefeningen, trainingsdagen, gewichten dicht bij normaal | Training met veel volume of gericht op spiergroei |
| Intensiteitsdeload | Lichtere gewichten | Sets, herhalingen, oefeningen | Zware krachtfases met weinig herhalingen |
| Inspanningsdeload | Verder van spierfalen stoppen, meer herhalingen in reserve | Opbouw van het programma | Programma’s geschreven in RPE of RIR |
| Een week vrij | Helemaal niet met gewichten trainen | Niets, afgezien van wandelen of een andere sport | Reis, ziekte of als je een mentale pauze nodig hebt |

De enquête laat zien wat sporters echt doen. Tijdens een deload verminderde 78,9% het aantal sets per week en 52,8% het aantal herhalingen per set. Bij samengestelde oefeningen gebruikte 83,7% lichtere gewichten en stopte 84,9% verder van spierfalen. Tegelijk bleef 63,0% evenveel sessies per week doen en hield 70,3% dezelfde samengestelde oefeningen aan. Het patroon is duidelijk genoeg om na te volgen: dezelfde dagen, dezelfde hoofdoefeningen, van alles minder.

Sommige programma’s hebben de deload in hun opbouw zitten. De vierde week van 5/3/1 is er een, zoals de tabel in [het artikel over een krachtschema kiezen dat je volhoudt](/nl/journal/choosing-a-strength-program-you-will-finish/) laat zien.

## Hoe vaak moet je deloaden?

De sporters in de enquête deloadden gemiddeld elke 5,6 weken, met een spreiding van plus of min 2,3 weken en een bereik van 1 tot 12 weken, en elke deload duurde ongeveer 6,4 dagen. Het Delphi-artikel noemt vooraf geplande deloads om de 4 tot 8 weken gangbare praktijk, terwijl het panel afzag van een vast interval en zei dat de frequentie moet volgen hoe de sporter reageert.

Om de 4 tot 6 weken een deload plannen en hem verschuiven als de signalen hierboven opduiken, is een redelijke vuistregel. Haal hem naar voren als meerdere signalen vroeg samenvallen; schuif hem een week op als de training goed gaat en niets pijn doet. Een deload die je neemt omdat de kalender het zegt, in een week waarin je je geweldig voelt, kost weinig, maar levert ook niet veel op.

## Wat laat het bewijs echt zien?

Minder dan de stelligheid van de meeste sportschooladviezen doet vermoeden. Het meeste wat we weten, is expertmening (het Delphi-panel) en zelfrapportage (de enquête), en de auteurs van de enquête noemen hun bevindingen zelf brede richtlijnen, totdat experimenten testen of deloaden helpt. In die enquête zei 65,0% van de sporters het gevoel te hebben dat ze ook helemaal zonder deload vooruit konden.

De gecontroleerde onderzoeken tot nu toe zijn klein:

- [Coleman en collega’s (2024)](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10809978/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) lieten 39 volwassenen met krachttrainingservaring een programma van 9 weken met veel volume volgen. Eén groep nam de hele vijfde week vrij. Spiergroei, explosief vermogen en lokaal uithoudingsvermogen kwamen in beide groepen ongeveer gelijk uit. De groep die doortrainde, won wat meer kracht in het onderlichaam (het 1RM op de squat steeg met ongeveer 16 kg tegenover 13 kg), al viel nul binnen de statistische onzekerheid rond dat verschil. Dit was wel een hele week vrij, geen deload met minder belasting.
- [Pancar en collega’s (2026)](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13031491/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) trainden 19 ongetrainde jonge mannen. De armen en benen van elke deelnemer werden willekeurig toegewezen aan doortrainen of aan een deload van één sessie en twee sets per oefening in week 4 en 8. Spierdikte en kracht bij 10 herhalingen verbeterden onder beide condities ongeveer even veel.

Samengenomen: een goed uitgevoerde deload lijkt geen spiermassa te kosten, een hele week vrij kost mogelijk een beetje maximale kracht, en voor zover ik weet heeft geen onderzoek aangetoond dat deloads je op de lange termijn sterker maken. Ze blijven een verstandige manier om vermoeidheid te beheersen en zware training vol te houden. Zie elk deloadschema als een startpunt dat je bijstelt.

## Hoe GymLogger X met deloads omgaat

[GymLogger X](/nl/apps/gymlogger-x/) gaat op drie plekken met deloads om.

De Smart Program Creator plant deloadweken in de programma’s die je ermee bouwt. Het voorbeeld toont ze voordat je begint, samen met een preventieve warming-up en eventuele aanpassingen voor blessures. In een programma dat je zelf schrijft, kun je een deloadweek invoegen, en de editor kan voorstellen wanneer je er een kunt overwegen.

In je geschiedenis worden sessies uit de deloadweek van een programma herkend als deload, en elke andere sessie kun je via het menu markeren met ‘Markeer als deload’. Die markering is belangrijk, want anders lijkt een bewust lichte week op verloren terrein. ‘Setvolume’ (Pro) laat deloadweken en warming-upsets buiten de wekelijkse tellingen.

Met Pro volgt het scherm ‘Herstel’ de signalen hierboven die in je logs terug te zien zijn: hersteltekort, gereedheid, vermoeidheidssignalen als ‘Volumepiek’ en ‘Te weinig rust’ en de trend van je wekelijkse belasting. Het scherm herkent ook deloads en beveelt ze aan. Elke oefening krijgt een plateaustatus (‘Plateau’, ‘Wordt bewaakt’ of ‘Plateau voorspeld’) op basis van het geschatte 1RM, berekend met de formule van Epley uit [het artikel over je 1RM berekenen](/nl/journal/how-to-estimate-your-one-rep-max/). Niets daarvan past je programma voor je aan. Of dit de week is om te deloaden, blijft jouw beslissing, en de signalen hierboven zijn die ik het eerst zou nalopen.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Hartslag in rust: normale waarden, sporters, de nacht en je Apple Watch</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/hartslag-in-rust/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/hartslag-in-rust/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-20T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Bij de meeste volwassenen ligt de hartslag in rust tussen de 60 en 100 slagen per minuut, schrijft de Hartstichting. Hier lees je wat de Hartstichting en Thuisarts zeggen over normale waarden, sporters, de nacht, man en vrouw en leeftijd, wat je Apple Watch laat zien en wanneer je naar de huisarts gaat.</summary>
    <content type="html">Bij de meeste volwassenen ligt de hartslag in rust tussen de 60 en 100 slagen per minuut, schrijft de Hartstichting. De cijfers op deze pagina komen van de Hartstichting, Thuisarts en Apple. Dit is geen medisch advies: maak je je zorgen over je hartslag, bespreek het dan met je huisarts.

## Wat is een normale hartslag in rust?

Twee Nederlandse bronnen geven een richtwaarde voor volwassenen. Het zijn geen streefwaarden.

| Bron | Normale hartslag in rust |
|---|---|
| [Hartstichting, normale hartslag](https://www.hartstichting.nl/gezond-leven/hartslag/normale-hartslag) | bij de meeste volwassenen 60 tot 100 slagen per minuut |
| [Thuisarts, hartkloppingen](https://www.thuisarts.nl/hartkloppingen/ik-heb-last-van-hartkloppingen) | normaal tussen de 60 en 90 keer per minuut, als je rustig zit |

Je hartslag is het aantal keren dat je hart per minuut klopt. Volgens de Hartstichting hangt die af van onder meer leeftijd, conditie, stress en medicatie en verandert hij de hele dag. Bewegen, sporten, stress, emoties, slaap en cafeïne kunnen je hart sneller of langzamer laten kloppen. Een hartslag die wat hoger of lager uitvalt dan gemiddeld, wijst daarom niet altijd op een probleem.

## Hartslag in rust bij een sporter en tijdens de slaap

Voor sporters noemt de Hartstichting een normale hartslag in rust van 40 tot 100 slagen per minuut. Wie intensief sport, heeft vaker een lage hartslag in rust: door de training is het hart groter en sterker geworden en pompt het per slag meer bloed rond. Voor sporters met een goede conditie is een hartslag onder de 60 volgens de Hartstichting geen enkel probleem. Ook bij mensen die niet intensief sporten, kan een lage hartslag in rust normaal zijn.

Over de slaap staan op twee pagina’s van de Hartstichting twee uitspraken. In de tabel met normale waarden staat dat de hartslag tijdens de slaap vaak lager is dan 60. Op de pagina over een lage hartslag staat dat hij dan kan teruglopen tot minder dan 50 slagen per minuut, omdat je organen en spieren dan weinig zuurstof nodig hebben.

## Hartslag in rust bij een vrouw of man, en op je 50e

Voor vrouwen, mannen en leeftijdsgroepen geven de bronnen weinig losse cijfers:

- Vrouw en man: volgens de Hartstichting hebben vrouwen gemiddeld een iets hogere rusthartslag dan mannen. Aparte cijfers staan er niet bij, en Thuisarts maakt geen onderscheid.
- Leeftijd: de Hartstichting geeft een tabel met hartslagbereiken per leeftijd, maar alleen voor kinderen (jonger dan 1 jaar: 105 tot 160; 12 jaar en ouder: 60 tot 100). Voor volwassenen blijft het bij 60 tot 100.
- Op je 50e: een aparte waarde voor 50 jaar is er niet. Je valt onder het bereik voor volwassenen.

Een tabel per leeftijd en geslacht voor volwassenen staat hier daarom niet.

## Rusthartslag te hoog: boven de 100

Een hartslag boven de 100 slagen per minuut in rust heet bij de Hartstichting een hoge hartslag (tachycardie). Komt die door inspanning, koorts, opwinding, angst, stress of boosheid, dan is het volgens de Hartstichting geen probleem. Andere oorzaken die de Hartstichting noemt, zijn alcohol of drugs, roken, sommige medicijnen, een te snel werkende schildklier, aangeboren hartafwijkingen en hartziekten.

Meestal gaat een hoge hartslag vanzelf over zodra de situatie verandert. Heb je in rust een hartslag boven de 100 zonder duidelijke oorzaak, bespreek dat dan met je huisarts, ook als je geen klachten hebt. Volgens de Hartstichting kan dat een teken zijn van een hartritmestoornis, en die kan gevaarlijk zijn. Maak ook een afspraak als je regelmatig merkt dat je hartslag hoog is terwijl de situatie daar geen reden voor geeft, of als je hartslag bij een kleine inspanning al heel snel oploopt.

## Lage hartslag in rust: onder de 60

Een hartslag onder de 60 slagen per minuut heet bradycardie. Volgens de Hartstichting is een lagere hartslag niet altijd erg: heb je een lage hartslag zonder klachten, dan is die waarschijnlijk normaal voor jou en hoef je er niet mee naar de huisarts.

Maak wel een afspraak als je regelmatig klachten hebt bij een lage hartslag, zoals duizeligheid, flauwvallen, vermoeidheid, slechter kunnen concentreren of geheugenproblemen. Bespreek het ook als je hartslag bij inspanning of emoties niet oploopt. De huisarts controleert je hartslag en bepaalt of aanvullend onderzoek nodig is.

## Zo meet je je hartslag in rust

De Hartstichting beschrijft een meting aan de pols:

1. Ga ongeveer 10 minuten rustig zitten.
2. Leg 2 vingers op de binnenkant van je pols.
3. Tel 30 seconden je hartslag.
4. Verdubbel het getal.

Je rusthartslag meet je volgens de Hartstichting als je ontspannen bent of direct na het wakker worden. Kies een rustig moment, want bij stress loopt je hartslag op en is de meting minder betrouwbaar. Een smartwatch of sporthorloge kan je hartslag ook meten, maar een meting met een app is volgens de Hartstichting geen vervanging voor een hartfilmpje (ECG) bij een arts.

## Hartslag in rust op je Apple Watch

Je Apple Watch registreert je hartslag standaard voor de Hartslag-app. In de Hartslag-app draai je de Digital Crown naar ‘Bereik’, ‘In rust’ of ‘Wandelgemiddelde’ om je hartslag van de dag te zien, schrijft Apple in de [gebruikershandleiding van de Apple Watch](https://support.apple.com/nl-nl/guide/watch/apda88aefe4c/watchos). Voor een langere periode open je op je iPhone de Gezondheid-app en tik je op ‘Gegevens’ en ‘Hart’. Daar kies je het afgelopen uur, de afgelopen dag, week of maand of het afgelopen jaar.

Volgens de pagina [Je hartslag in de gaten houden met Apple Watch](https://support.apple.com/nl-nl/120277) meet de optische sensor met licht: groene leds met lichtgevoelige fotodioden en soms infrarood licht. De sensor ondersteunt een bereik van 30 tot 210 slagen per minuut. Apple schrijft ook dat de Apple Watch af en toe een ongewoon hoge of lage hartslag kan weergeven. Eén losse meting zegt dus weinig.

Op de pagina [Meldingen over hartgezondheid op de Apple Watch](https://support.apple.com/nl-nl/120276) beschrijft Apple meldingen bij een hoge of lage hartslag. Je Apple Watch kan je waarschuwen als je hartslag boven of onder een zelfgekozen aantal slagen per minuut blijft. Dat kan vanaf de Apple Watch Series 1, voor mensen van 13 jaar en ouder. Je stelt het in op je iPhone: in de Apple Watch-app tik je op ‘Mijn Watch’ en ‘Hart’ en daarna op ‘Hoge hartslag’ en ‘Lage hartslag’. In de energiebesparingsmodus krijg je deze meldingen niet. Apple schrijft ook dat de Apple Watch geen hartaanval kan detecteren: heb je pijn of een drukkend of beklemmend gevoel op de borst, bel dan meteen 112.

## Je hartslag in rust vergelijken met je eigen waarden

Een normale hartslag verschilt per persoon, schrijft de Hartstichting, en hangt af van onder meer leeftijd, conditie, stress en medicatie. Een vergelijking met je eigen waarden zegt daarom vaak meer dan één bereik voor alle volwassenen. Het artikel over [de zes metingen in Apple Health die het lezen waard zijn](/journal/apple-health-metrics-worth-interpreting/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) leest de hartslag in rust als voortschrijdend gemiddelde over 7 dagen, vergeleken met een basislijn van 60 dagen in plaats van als cijfer per dag. Hetzelfde idee voor HRV staat in [HRV-waarde: waarom het cijfer op je Apple Watch zonder basislijn bijna niets zegt](/nl/journal/apple-watch-hrv-without-a-baseline/).

Zo zie je sneller dat een waarde afwijkt van wat voor jou gewoon is. Wat die afwijking betekent, bespreek je met je huisarts.

## Wanneer ga je naar de huisarts?

De bronnen noemen vooral klachten en hoe lang iets aanhoudt:

- Hartstichting: neem contact op met je huisarts als je hartslag langere tijd onregelmatig, erg hoog of erg laag is. Dat geldt ook als je daarbij duizelig bent, flauwvalt, benauwd bent of pijn op de borst hebt.
- Hartstichting: een hoge hartslag in rust zonder duidelijke oorzaak bespreek je met je huisarts, ook zonder klachten.
- Thuisarts: bel direct je huisarts of de huisartsenspoedpost bij hartkloppingen met bijvoorbeeld pijn of druk op de borst die na een paar minuten niet weggaat, moeite met ademen of het gevoel dat je flauwvalt. Dat geldt ook als je hart ineens anders klopt dan je gewend bent en dat niet overgaat als je even rustig zit.
- Apple: voel je je niet goed, raadpleeg dan je arts, ook als je Apple Watch niets meldt. Bij pijn of een drukkend gevoel op de borst bel je meteen 112.

## Je hartslag in rust volgen met Observa

[Observa](/nl/apps/observa/) is een app van Lagerland Apps. De app leest je hartslag in rust uit de Gezondheid-app en zet die af tegen je eigen basislijn, naast je HRV (SDNN, zoals de Gezondheid-app die vastlegt). Je ziet ‘Rusthartslag’ op de tabbladen ‘Hart’ en ‘Herstel’. Tot Observa ongeveer vijf nachten aan gegevens heeft, staat bij gereedheid ‘Je basislijn wordt opgebouwd’.

De hartslag in rust telt voor 25% mee in de gereedheidsscore, naast slaap (35%), HRV (25%) en trainingsbelasting (15%). Via ‘Waarom deze score?’ zie je welke signalen binnen je gebruikelijke bereik liggen en welke je gereedheid het meest veranderden.

Observa is geen medisch hulpmiddel en stelt geen diagnose: de app laat zien wat de Gezondheid-app heeft vastgelegd en spoort geen aandoeningen op. De prijzen en de proefperiode staan op [de pagina van de app](/nl/apps/observa/).

## Bronnen, geraadpleegd op 19 november 2026

- Hartstichting: [Normale hartslag](https://www.hartstichting.nl/gezond-leven/hartslag/normale-hartslag), [Hoge hartslag](https://www.hartstichting.nl/gezond-leven/hartslag/hoge-hartslag), [Lage hartslag](https://www.hartstichting.nl/gezond-leven/hartslag/lage-hartslag) en [Hartslag meten](https://www.hartstichting.nl/gezond-leven/hartslag/hartslag-meten).
- Thuisarts: [Ik heb hartkloppingen, wat kan ik doen?](https://www.thuisarts.nl/hartkloppingen/ik-heb-last-van-hartkloppingen)
- Apple Support: [Je hartslag in de gaten houden met Apple Watch](https://support.apple.com/nl-nl/120277), [Meldingen over hartgezondheid op de Apple Watch](https://support.apple.com/nl-nl/120276) en in de gebruikershandleiding [Je hartslag bekijken op je Apple Watch](https://support.apple.com/nl-nl/guide/watch/apda88aefe4c/watchos).
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>1RM berekenen: de formules van Epley, Brzycki en vijf andere, met voorbeelden</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/how-to-estimate-your-one-rep-max/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/how-to-estimate-your-one-rep-max/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Je hoeft zelden echt één herhaling op je maximum eruit te persen om ongeveer te weten wat die zou zijn. Een zware set van vijf bevat al het grootste deel van het antwoord, en er zijn een stuk of zes gepubliceerde formules om het eruit te halen. Midden in het herhalingsbereik komen ze goed overeen, aan de randen lopen ze uiteen. Hieronder staat elke formule, wat ze zegt over dezelfde set en waar je ze beter niet meer vertrouwt.</summary>
    <content type="html">Kort samengevat: neem een set waarin je bijna tot falen ging en reken die door met een van deze formules.

**Epley:** 1RM = gewicht × (1 + herhalingen ÷ 30)

**Brzycki:** 1RM = gewicht × 36 ÷ (37 − herhalingen)

Een set van 5 herhalingen met 100 kg komt uit op 116,7 kg met Epley en 112,5 kg met Brzycki. Beide antwoorden zijn redelijk. De rest van deze pagina gaat over waarom ze verschillen, welke set je erin stopt en wanneer een formule je niets meer vertelt.

## Welke formules schatten een 1RM?

Dit zijn de zeven die je in de meeste calculators en validatieonderzoeken tegenkomt. In elke formule is *w* het getilde gewicht en *r* het aantal herhalingen (reps).

| Formule | Vergelijking | Oorspronkelijke bron |
|---|---|---|
| Epley | w × (1 + r/30) | Boyd Epley, *Boyd Epley Workout* (1985) |
| Brzycki | w × 36 / (37 − r) | Matt Brzycki, [*Journal of Physical Education, Recreation &amp; Dance* (1993)](https://doi.org/10.1080/07303084.1993.10606684){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) |
| Lander | 100w / (101,3 − 2,67123r) | Jeff Lander, *NSCA Journal* (1985) |
| Lombardi | w × r^0,10 | Vincent Lombardi, *Beginning Weight Training* (1989) |
| Mayhew e.a. | 100w / (52,2 + 41,9e^(−0,055r)) | Mayhew en collega’s, *Journal of Applied Sport Science Research* (1992) |
| O’Conner e.a. | w × (1 + 0,025r) | O’Conner, Simmons en O’Shea, *Weight Training Today* (1989) |
| Wathen | 100w / (48,8 + 53,8e^(−0,075r)) | Dan Wathen, in de NSCA-uitgave *Essentials of Strength Training and Conditioning* (1994) |

Ze zien er verschillend uit, maar de meeste leggen hetzelfde idee vast: elke extra herhaling die je met een gewicht kunt doen, betekent dat je maximum een paar procent hoger ligt dan dat gewicht. Het artikel van Brzycki noemt het ankerpunt zonder omwegen: ongeveer 10 herhalingen bij zo’n 75% van een maximale belasting. Epley komt op hetzelfde punt uit.

## Wat zegt elke formule over dezelfde set?

Hier staat elke formule toegepast op 100 kg, met de uitkomsten in kg. De formules zijn evenredig met het gewicht, dus voor 140 kg vermenigvuldig je een rij met 1,4.

| Herhalingen met 100 kg | Epley | Brzycki | Lander | Lombardi | Mayhew | O’Conner | Wathen | Verschil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 3 | 110,0 | 105,9 | 107,2 | 111,6 | 114,0 | 107,5 | 109,0 | 8,1 |
| 5 | 116,7 | 112,5 | 113,7 | 117,5 | 119,0 | 112,5 | 116,6 | 6,5 |
| 8 | 126,7 | 124,1 | 125,1 | 123,1 | 126,3 | 120,0 | 127,7 | 7,7 |
| 10 | 133,3 | 133,3 | 134,1 | 125,9 | 130,9 | 125,0 | 134,7 | 9,7 |
| 12 | 140,0 | 144,0 | 144,4 | 128,2 | 135,4 | 130,0 | 141,5 | 16,2 |
| 15 | 150,0 | 163,6 | 163,3 | 131,1 | 141,7 | 137,5 | 150,9 | 32,5 |
| 20 | 166,7 | 211,8 | 208,9 | 134,9 | 151,2 | 150,0 | 164,5 | 76,8 |

Van 3 tot 10 herhalingen blijft het verschil tussen de hoogste en de laagste schatting op een set van 100 kg onder de 10 kg. Epley en Brzycki vallen bij 10 herhalingen precies samen; onder de 10 geeft Epley een iets hogere uitkomst.

Na 10 herhalingen gaan de curves uit elkaar. Brzycki en Lander schieten omhoog, omdat hun noemer richting nul gaat naarmate het aantal herhalingen stijgt. Lombardi en O’Conner vlakken af. Bij 20 herhalingen betekent dezelfde set alles van 135 kg tot 212 kg, en dat is geen schatting meer.

Bij één herhaling geven de meeste formules niet het gewicht terug dat je tilde. Epley zegt dat een single met 100 kg een maximum van 103,3 kg betekent. Het verstandigst is om een single letterlijk te nemen.

## Waarom lopen de schattingen na ongeveer 10 herhalingen uit elkaar?

Het duidelijkste bewijs komt van [Reynolds, Gordon en Robergs (2006)](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16937972/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). Zij lieten 70 volwassenen van 18 tot 69 jaar hun maximum voor 1, 5, 10 en 20 herhalingen testen op bankdrukken en op een leg press die je met schijven belaadt. Het gewicht dat mensen konden tillen, daalde niet-lineair naarmate het aantal herhalingen steeg, en gegevens van het 5RM (het maximum voor 5 herhalingen) voorspelden het echte maximum het best. De auteurs concludeerden dat je in lineaire vergelijkingen niet meer dan 10 herhalingen moet gebruiken om een 1RM te schatten.

De tweede reden is dat de verhouding tussen herhalingen en gewicht niet bij elke oefening hetzelfde is. In [het onderzoek van Shimano en collega’s uit 2006](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17194239/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) deden getrainde en ongetrainde mannen bij 60% van hun maximum meer herhalingen op de back squat dan op bankdrukken of de bicepscurl. Bij 80 en 90% werd het verschil kleiner. Een formule die op de ene oefening is afgesteld en op een andere wordt toegepast, leent de curve van iemand anders, en hoe lichter het gewicht, hoe slechter dat uitpakt.

De derde reden is dat een lange set iets anders test. Twintig herhalingen zeggen net zoveel over hoe goed je vermoeidheid verdraagt als over hoeveel kracht je in één keer kunt leveren. Twee lifters met dezelfde single kunnen een heel verschillend 20RM hebben.

De laatste reden gaat over jou, niet over de wiskunde. Elke formule gaat ervan uit dat de set op of vlak bij falen eindigde. Stopte je set van vijf met nog drie herhalingen in de tank, dan behandelt de formule die als een 5RM, terwijl dat gewicht eigenlijk dichter bij je 8RM lag. De schatting valt dan te laag uit.

## Welke formule kun je het best gebruiken?

Eentje die je elke keer gebruikt. Een geschat maximum is vooral nuttig als trendlijn, en elke gangbare formule die je op dezelfde manier op vergelijkbare sets toepast, laat dezelfde trend zien. Wissel je van week tot week van formule, dan zie je vooruitgang of achteruitgang die nooit heeft plaatsgevonden.

Een paar gewoonten waarmee het getal eerlijk blijft:

- Gebruik sets van ongeveer 3 tot 8 herhalingen waarin je bijna tot falen ging. Daar komen de formules het best overeen.
- Vergelijk appels met appels. Een schatting uit 5 herhalingen van deze maand, vergeleken met een schatting uit 5 herhalingen van vorige maand, zegt meer dan een vergelijking tussen een schatting uit 5 en een uit 10 herhalingen.
- Neem de zwaarste werkset van de training, niet de warming-upsets of back-offsets.
- Beschouw de schatting voor een oefening die je zelden zwaar traint, zoals lateral raises (zijwaartse armheffingen), als een weetje.

Dezelfde formules werken ook omgekeerd, om bij een bekend maximum een werkgewicht te kiezen:

| Herhalingen | % van 1RM (Epley) | % van 1RM (Brzycki) |
|---|---|---|
| 2 | 93,8 | 97,2 |
| 3 | 90,9 | 94,4 |
| 5 | 85,7 | 88,9 |
| 6 | 83,3 | 86,1 |
| 8 | 78,9 | 80,6 |
| 10 | 75,0 | 75,0 |
| 12 | 71,4 | 69,4 |

Zie de tabel als startpunt. Na het resultaat van Shimano mag je verwachten dat je bij de squat op hetzelfde percentage meer herhalingen haalt dan bij bankdrukken of de bicepscurl, vooral bij lichtere gewichten.

## Wanneer test je een echte single?

Wanneer je het exacte getal nodig hebt. Een powerliftingwedstrijd is het duidelijkste geval. Dat geldt ook voor een schema waarvan de percentages op een getest maximum zijn gebouwd, of voor het einde van een peakingfase, als je de training hebt afgebouwd (taperen) en fris genoeg bent om het getal iets te laten zeggen.

Het is een slecht idee als je vastloopt en geruststelling zoekt, aan het eind van een zware trainingsweek of als je terugkomt van een pauze. Een single die je moe test, zegt minder dan een goede set van vijf die je uitgerust doet.

Test je er wel een, dan ziet het gebruikelijke verloop er zo uit: een geleidelijke warming-up met steeds zwaardere sets van steeds minder herhalingen, daarna een klein aantal zware pogingen van één herhaling met ruim rust ertussen. Gebruik veiligheidsarmen of een spotter bij elke oefening waarbij je onder de stang klem kunt komen te zitten. En train je om een blessure heen, of heb je een aandoening die zware belasting beïnvloedt, vraag dan advies aan een zorgverlener of een coach die je kan zien tillen voordat je op zoek gaat naar een maximum.

## Wat GymLogger X gebruikt

[GymLogger X](/nl/apps/gymlogger-x/) gebruikt Epley overal waar een geschat 1RM verschijnt: de grafiek per oefening, de tabel met geschatte en werkelijke herhalingsmaxima en de plateaustatus, die deze trend volgt. Ik koos Epley om de reden die ik hierboven gaf bij de keuze van een formule. Het is een van de gangbare formules, komt bij 10 herhalingen overeen met Brzycki en is eenvoudig genoeg om de berekening van de app zelf na te rekenen.

De app schat alleen uit sets van 3 herhalingen of meer. Zo blijft de schatting dicht bij het bereik waarin de formules het best overeenkomen, zoals de tabellen hierboven laten zien. Met Pro zet ‘Krachtvoortgang’ de schatting voor elke oefening in een grafiek, houdt een tabel bij met geschatte en werkelijke herhalingsmaxima en geeft elke oefening een overbelastingsscore en een status: ‘Plateau’, ‘Wordt bewaakt’ of ‘Plateau voorspeld’.

Hoe de app die trend leest, staat op de [pagina van GymLogger X](/nl/apps/gymlogger-x/), en waarom ik sets op de Apple Watch wilde loggen, lees je in [het artikel over waarom GymLogger X bestaat](/journal/the-strength-logger-no-one-asked-for/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). Kies je nog een app, dan vergelijkt de [gids over gym-apps zonder abonnement](/nl/guides/workout-app-without-subscription/) het aanbod op prijsmodel.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Pdf verkleinen op de Mac met Voorvertoning of MediaKit</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/pdf-verkleinen-mac/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/pdf-verkleinen-mac/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Op de Mac maak je een pdf kleiner met Voorvertoning, volgens de stappen in de gebruikershandleiding van Apple, of met MediaKit, dat voorinstellingen heeft en ook op de iPhone werkt. Daarna lees je wat er bij een online dienst met je bestand gebeurt en welke bijlagelimieten Gmail, Outlook en iCloud Mail noemen.</summary>
    <content type="html">Op de Mac maak je een pdf kleiner met Voorvertoning of met [MediaKit](/nl/apps/mediakit/). Voorvertoning heeft het filter ‘Maak bestand kleiner’ en drie exportopties. In MediaKit kies je zelf een voorinstelling en zie je vooraf de geschatte grootte. Beide werken op je eigen apparaat. Onderaan staan de bijlagelimieten van de grote mailproviders, voor als de pdf daarna nog te groot is.

## Zo verklein je een pdf in Voorvertoning

De [gebruikershandleiding van Voorvertoning](https://support.apple.com/nl-nl/guide/preview/prvw1509/mac) beschrijft twee manieren. Automatisch, met het Quartz-filter:

1. Open de pdf in de app Voorvertoning.
2. Kies ‘Archief’ &gt; ‘Exporteer’.
3. Kies in het pop-upmenu ‘Quartz-filter’ de optie ‘Maak bestand kleiner’.
4. Klik op ‘Bewaar’.

Vraagt Voorvertoning of je het bestaande bestand wilt vervangen, klik dan op ‘Bewaar’ om het te vervangen. Wil je het origineel houden, klik dan op ‘Annuleer’, typ een nieuwe naam in het veld ‘Exporteer als’ en klik op ‘Bewaar’.

Apple schrijft dat de kwaliteit van een gecomprimeerde pdf lager kan zijn dan die van het origineel, en dat de bestandsgrootte en de beeldkwaliteit afhangen van de opties die je kiest. Hoeveel kleiner de pdf wordt, zie je aan het resultaat. Bewaar het daarom onder een andere naam en vergelijk het met het origineel.

De tweede manier: kies ook hier ‘Archief’ &gt; ‘Exporteer’, schakel een of meer van deze aankruisvakken in en klik op ‘Bewaar’.

- ‘Maak gelineariseerde pdf aan’: de pdf laadt sneller en verschijnt sneller in webbrowsers.
- ‘Optimaliseer afbeeldingen voor scherm’: de afbeeldingen worden geschikt gemaakt voor weergave op een scherm, waardoor het bestand kleiner wordt.
- ‘Bewaar afbeeldingen als JPEG’: de afbeeldingen worden omgezet naar JPEG en daarbij gecomprimeerd.

## Een pdf verkleinen met MediaKit op je Mac

[MediaKit](/nl/apps/mediakit/) is een app voor de Mac (macOS 14.6 of later) en de iPhone (iOS 17 of later). De tool voor pdf’s heet ‘Comprimeer’ en staat in de categorie PDF. Je kiest een voorinstelling of een aangepaste kwaliteit. De voorinstellingen heten in de app:

- ‘Scherm (72 DPI)’
- ‘E-book (150 DPI)’
- ‘Printer (300 DPI)’
- ‘Prepress (600 DPI)’

Bij ‘Scherm’ meldt de app dat het resultaat prima is voor e-mail, maar onleesbaar op printformaat. Bij ‘Prepress’ meldt de app dat de besparing ten opzichte van het origineel minimaal is. Zou de gekozen voorinstelling het bestand groter maken, dan waarschuwt de app en stelt ‘Scherm’ of ‘E-book’ voor.

Op de Mac werkt het zo:

1. Sleep de pdf in MediaKit. De app stelt de tools voor die bij het bestand passen; kies ‘Comprimeer’ in de categorie PDF.
2. Kies een voorinstelling.
3. Bekijk de geschatte grootte van het resultaat op het toolscherm.
4. Klik op ‘Voer uit’.
5. Bekijk de bespaarde ruimte en vergelijk het resultaat met het origineel, naast elkaar.

Met die vergelijking beoordeel je de kwaliteit voordat je de pdf verstuurt.

### Wat gratis is

‘Comprimeer’ in de categorie PDF hoort bij de vijf tools van MediaKit die voor altijd gratis blijven, één bestand tegelijk. De andere vier zijn Video comprimeren, Afbeelding comprimeren, Afbeeldingsgrootte wijzigen en Audio converteren. In de eerste 3 dagen na installatie kun je ook alle andere tools gebruiken, met één export per keer. Daarna heb je voor die tools Pro nodig, en voor batchverwerking (meerdere bestanden in één keer) heb je altijd Pro nodig. De prijzen staan op [de pagina van MediaKit](/nl/apps/mediakit/). MediaKit is een app van Lagerland Apps, de maker van deze site.

## Pdf verkleinen op de iPhone

Op de iPhone heeft MediaKit dezelfde tool ‘Comprimeer’ in de categorie PDF. Je opent het bestand via het deelmenu in MediaKit, kiest de voorinstelling en voert de tool uit. Er is geen versie voor de iPad.

## Waarom geen online pdf-compressor?

Bij een online compressor upload je de pdf naar de dienst. Wat er met een geüpload bestand kan gebeuren, beschrijft [ons artikel over foto’s uploaden naar een online converter](/journal/your-photos-shouldnt-ride-the-elevator/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).

Een contract of een scan blijft met MediaKit op je eigen apparaat. Geen enkele tool van MediaKit uploadt je bestanden, je hebt geen account nodig en de app bevat geen analyse-SDK.

## Voorvertoning vergeleken met MediaKit

| | Voorvertoning | MediaKit |
|---|---|---|
| Waar | Mac | Mac en iPhone, niet iPad |
| Compressie instellen | ‘Quartz-filter’ (‘Maak bestand kleiner’) of drie aankruisvakken | Voorinstellingen Scherm, E-book, Printer en Prepress, of een aangepaste kwaliteit |
| Grootte | Je ziet het verschil aan het bewaarde bestand | Geschatte grootte vooraf, bespaarde ruimte achteraf |
| Kwaliteit controleren | Zelf het nieuwe bestand met het origineel vergelijken | Origineel en resultaat naast elkaar in de app |

Voorvertoning is genoeg als het filter van Apple een resultaat geeft waar je tevreden mee bent. MediaKit past beter als je het kwaliteitsniveau zelf wilt kiezen, de verwachte grootte vooraf wilt zien of op de iPhone werkt. MediaKit bewerkt de tekst in een pdf niet. Wil je annoteren of uitgebreid bewerken, lees dan in de [vergelijking met PDF Expert](/nl/alternatives/pdf-expert/) waar de twee verschillen.

## Pdf verkleinen voor mail

Past de pdf na het verkleinen nog niet in een bericht, kijk dan naar de limiet van je provider. Deze cijfers komen van de hulppagina’s van de providers, geraadpleegd op 19 november 2026:

| Provider | Limiet | Bron |
|---|---|---|
| Gmail, persoonlijk account | 25 MB aan bijlagen, alle bijlagen samen | [Gmail Help](https://support.google.com/mail/answer/6584?hl=nl) |
| Outlook, internetaccounts zoals Outlook.com | 20 MB; de limiet geldt voor de bijlage en ook voor de e-mail zelf | [Microsoft Support](https://support.microsoft.com/nl-nl/office/grote-bestanden-verzenden-met-outlook-8c698842-b462-4a4c-8d53-5c5dd04f77ef) |
| iCloud Mail | 20 MB, of tot 5 GB als Mail Drop is ingeschakeld | [Apple Support](https://support.apple.com/nl-nl/102198) |
| Mail Drop | bijlagen tot 5 GB, ontvangers kunnen ze 30 dagen downloaden | [Apple Support](https://support.apple.com/nl-nl/108329) |

Zijn je bijlagen samen groter dan de limiet van Gmail, dan maakt Gmail er automatisch een link naar Google Drive van. Waarom je bij een limiet van 25 MB op een kleiner bestand mikt, en dat de server van de ontvanger ook een eigen limiet kan hebben, lees je in [Video verkleinen voor mail](/nl/journal/compress-a-video-for-email/). Dat artikel gaat over video, maar de limieten gelden voor elke bijlage. Gaat het om foto’s in plaats van een pdf, lees dan [Foto verkleinen op de iPhone](/nl/journal/foto-verkleinen-iphone/).

MediaKit heeft meer dan 150 tools voor video, audio, afbeeldingen, pdf’s, archieven en e-books. Hoe de app daarvoor de frameworks van Apple gebruikt, staat in [een artikel over de mediatools op je Mac](/journal/every-media-tool-already-on-your-mac/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Progressive overload: betekenis, voorbeeld in kg en hoe je de belasting opbouwt</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/progressive-overload/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/progressive-overload/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Progressive overload betekent dat je de belasting in je training stap voor stap opvoert, omdat je lichaam went aan een prikkel die gelijk blijft. Je leest hier de betekenis, de vijf variabelen en een voorbeeld in kilo’s. Daarna volgen de regel van het American College of Sports Medicine (ACSM) voor gewichtssprongen en wat je doet als je vastloopt.</summary>
    <content type="html">Progressive overload betekent dat je de belasting in je krachttraining stap voor stap opvoert. In het Nederlands heet het ook progressieve overbelasting. Je lichaam past zich aan een prikkel aan. Wil je vooruit blijven gaan, dan moet de prikkel groeien: via het gewicht, de herhalingen, de sets of het aantal trainingen. Dit artikel is geen medisch advies. Doet iets pijn tijdens het tillen, laat dat dan nakijken. Een nette uitvoering gaat altijd voor het gewicht.

## Wat betekent progressive overload?

Het ACSM-standpunt (position stand) van 2026 omschrijft progressive overload als de noodzaak om de prikkel op de spieren tijdens een trainingsprogramma op te voeren ([Currier en collega’s, 2026](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12965823/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels)). Vaak wordt het onmisbaar genoemd voor blijvende vooruitgang, omdat je lichaamssystemen zich aanpassen om de belasting van de oefening te verkleinen. Wil je lichaam zich blijven aanpassen, dan moet de prikkel omhoog, al is het maar een beetje: via gewicht, volume, trainingsfrequentie, oefenkeuze of duur.

Hetzelfde document zet daar kanttekeningen bij. Voortgang is niet nodig voor een gunstig effect. Meer prikkel is waarschijnlijk alleen vereist voor wie op de lange termijn vooruit wil blijven gaan. Bij sommige groepen moeten de gewichten door onervarenheid (en mogelijke veiligheidsrisico’s) laag blijven. Daar is progressie juist nodig voor een merkbaar effect.

## Hoe pas je progressive overload toe? De vijf variabelen

De tabel laat zien wat de ACSM-documenten als variabelen en richtwaarden noemen. De waarden uit 2009 komen uit de samenvatting van het toenmalige standpunt ([ACSM, 2009](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19204579/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels)), die uit 2026 uit het hierboven gelinkte overzicht.

| Variabele | Zo verhoog je hem | Richtwaarde van het ACSM |
|---|---|---|
| Gewicht | De kleinste beschikbare stap erbij | 2009: 2 tot 10% erbij als je een tot twee herhalingen boven je doel zit |
| Herhalingen | Op hetzelfde gewicht meer herhalingen halen, binnen een bereik | 2009: 8 tot 12RM voor beginners; voor licht gevorderden en gevorderden 1 tot 12RM in periodisering, op den duur met nadruk op zwaar werk (1 tot 6RM) |
| Sets | Een set toevoegen | 2026: spiergroei profiteert van meer volume (10 of meer sets per spiergroep per week); kracht van 2 tot 3 sets per training |
| Oefeningen | Een andere variant kiezen | 2026: genoemd als manier om de prikkel te verhogen |
| Frequentie | Een training per week erbij | 2009: 2 tot 3 dagen per week voor beginners, 3 tot 4 voor wie een halfjaar traint, 4 tot 5 voor ervaren sporters |

RM staat voor repetition maximum (herhalingsmaximum): het gewicht waarmee je een bepaald aantal herhalingen haalt. Bij 8RM zijn dat er precies acht, geen negen. Als beginner telt de samenvatting uit 2009 mensen zonder ervaring met krachttraining of na enkele jaren pauze, als licht gevorderden mensen met ongeveer 6 maanden regelmatige training en als gevorderden mensen die al jaren trainen.

De rust tussen sets hangt van je doel af. De samenvatting uit 2009 noemt 3 tot 5 minuten rust bij zware sets van 1 tot 6RM en 1 tot 2 minuten bij training voor spiergroei, met de nadruk op 6 tot 12RM. Meer daarover staat in [Rust tussen sets: wat de studies zeggen](/nl/journal/how-long-to-rest-between-sets/).

Over de uitvoering zegt het overzicht uit 2026 dat een volledig bewegingsbereik de kracht verbeterde. Het standpunt uit 2009 noemt bij zware sets een gematigd tempo: 1 tot 2 seconden voor het heffen en 1 tot 2 seconden voor het laten zakken. Houd beide van training tot training gelijk, want een herhaling met een volledig bereik en een met een ingekorte beweging kun je niet vergelijken. Verander per blok maar één variabele, anders weet je niet wat werkte.

## Gewicht of herhalingen opvoeren: wat zegt het onderzoek?

Een gerandomiseerde studie met 43 volwassenen die minstens een jaar regelmatig hun benen trainden, vergeleek acht weken lang twee aanpakken: het gewicht verhogen bij een gelijk herhalingsbereik of de herhalingen verhogen bij een gelijk gewicht ([Plotkin en collega’s, 2022](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36199287/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels)). De groei van de rechte dijspier (rectus femoris) viel iets gunstiger uit bij de groep die herhalingen opvoerde. De maximale kracht (1RM op de squat in de Smith-machine) nam iets meer toe bij de groep die gewicht opvoerde. Volgens de auteurs zijn de verschillen van twijfelachtig praktisch belang. Bij de andere metingen vonden ze geen noemenswaardige verschillen. Ze concluderen dat beide aanpakken bruikbaar lijken in een trainingscyclus van acht weken.

Meer herhalingen op hetzelfde gewicht kan dus een echte vorm van progressie zijn. De studie was wel klein, duurde acht weken en had alleen deelnemers met ervaring, dus over de lange termijn zegt ze weinig. Wel ondersteunt ze het idee dat je niet bij elke training schijven hoeft toe te voegen.

## Voorbeeld: acht weken bankdrukken met cijfers

De cijfers zijn een illustratie, geen metingen. Bankdrukken met de stang, 3 sets van 8 tot 10 herhalingen, start op 60 kg. In dit voorbeeld is 2,5 kg de kleinste stap in de sportschool. Het tonnage (herhalingen maal gewicht) is het totaal dat je in een training bij deze oefening tilt.

| Week | Gewicht | Herhalingen (set 1 / 2 / 3) | Totaal | Tonnage | Volgende week |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 60 kg | 8 / 8 / 8 | 24 | 1440 kg | Zelfde gewicht |
| 2 | 60 kg | 9 / 8 / 8 | 25 | 1500 kg | Zelfde gewicht |
| 3 | 60 kg | 9 / 9 / 9 | 27 | 1620 kg | Zelfde gewicht |
| 4 | 60 kg | 10 / 10 / 10 | 30 | 1800 kg | **2,5 kg erbij** |
| 5 | 62,5 kg | 8 / 8 / 8 | 24 | 1500 kg | Zelfde gewicht |
| 6 | 62,5 kg | 9 / 9 / 8 | 26 | 1625 kg | Zelfde gewicht |
| 7 | 62,5 kg | 10 / 9 / 9 | 28 | 1750 kg | Zelfde gewicht |
| 8 | 62,5 kg | 10 / 10 / 10 | 30 | 1875 kg | **2,5 kg erbij** |

In week 1 tot en met 4 stijgen alleen de herhalingen. In week 4 halen alle drie de sets er 10. Met 8 als doel zit je dan twee herhalingen boven je doel, precies het geval dat de ACSM-regel beschrijft. De stap van 2,5 kg is ongeveer 4,2% van 60 kg en valt dus binnen het bereik van 2 tot 10%.

Week 5 lijkt een stap terug, met 24 in plaats van 30 herhalingen. Toch ligt het tonnage boven dat van week 1: 1500 kg tegenover 1440 kg. Van week 1 tot week 8 groeit het van 1440 kg naar 1875 kg, ongeveer 30% meer (1875 gedeeld door 1440 is 1,30). De tabel is bewust eenvoudig gehouden. Haal je in een set minder dan 8 herhalingen, dan telt die als gemist en blijf je de volgende training op hetzelfde gewicht. Deze aanpak heet dubbele progressie. Meer erover staat in [Dubbele progressie uitgelegd](/journal/double-progression-explained/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).

## Hoeveel gewicht moet je erbij doen?

Voor training met een bepaald RM-gewicht adviseert de samenvatting uit 2009 om 2 tot 10% gewicht toe te voegen als je het huidige gewicht een tot twee herhalingen vaker haalt dan je wilde. Volgens de tekst gelden de aanbevelingen in hun context en hangen ze af van je doelen, je lichamelijke mogelijkheden en je trainingsstatus.

Dezelfde schijf is bij elke oefening een ander percentage van het gewicht. Doe je 2,5 kg erbij bij schouderdrukken met 30 kg, dan is dat een stap van 8,3%, dicht bij de bovenkant. Bij squats met 100 kg is het 2,5%, dicht bij de onderkant. Zak je na de kleinste beschikbare stap steeds onder je herhalingsbereik, dan helpen kleinere schijven om het gewicht toch te laten stijgen. Het artikel over dubbele progressie gaat daar verder op in.

## Wat als het vastloopt?

Bij de meeste oefeningen lukt het een paar maanden om elke training gewicht erbij te doen. Daarna stopt het, bij schouderdrukken vaak het eerst. Hoe je dat einde herkent, lees je in [Een krachtschema kiezen dat je volhoudt](/nl/journal/choosing-a-strength-program-you-will-finish/). Dubbele progressie is het model dat het daarna overneemt.

Loopt één oefening vast, verander dan de opzet daarvan: de variant, het herhalingsbereik of het aantal sets. Lopen er meerdere tegelijk vast, dan kan het aan herstel, voeding of slaap liggen. In een gangbare deloadweek houd je dezelfde oefeningen, doe je minder sets met lichtere gewichten en stop je elke set verder van spierfalen. Signalen en opzet staan in [Deloadweek: wanneer je er een neemt](/nl/journal/when-to-deload/).

Het ACSM-overzicht uit 2026 noemt het verhogen van de relatieve belasting, uitgedrukt als percentage van je 1RM (het gewicht voor één herhaling), als een manier om progressive overload te ondersteunen. Volgens dezelfde tekst kan de relatieve belasting ook gelijk blijven terwijl het gewicht met je kracht meegroeit, als je regelmatig je kracht test of een schaal voor ervaren inspanning gebruikt. Formules om je 1RM te schatten en hun grenzen vind je in [1RM berekenen](/nl/journal/how-to-estimate-your-one-rep-max/).

RPE (een schaal van 1 tot 10) en RIR (herhalingen in reserve) beschrijven hoe dicht een set bij spierfalen kwam. Hoe je ze beoordeelt, staat in [RPE-schaal en RIR uitgelegd](/nl/journal/rpe-and-rir-explained/). Volgens het overzicht lever je voldoende inspanning met sets dicht bij falen of met een doel van 2 tot 3 herhalingen in reserve. Voor exacte RIR-doelen is er volgens dezelfde tekst te weinig bewijs.

Ook het aantal sets speelt een rol. Wat de bronnen zeggen over het aantal sets per spier, lees je in [Hoeveel sets per spiergroep per week](/nl/journal/sets-per-spiergroep-per-week/). Doet het pijn zodra je het gewicht verhoogt, in plaats van alleen zwaar te voelen, laat het dan nakijken door een arts of door een coach die je kan zien tillen.

## Hoe houd je je voortgang bij?

Om je voortgang bij te houden heb je opgeschreven cijfers nodig. Noteer per set gewicht en herhalingen. Wat je de vorige keer haalde, is het doel van vandaag. Uit dezelfde cijfers reken je ook het tonnage uit.

[LiftLog](/nl/apps/liftlog/), een app voor krachttraining zonder abonnement, vult elke set in met de cijfers van je vorige training en toont een persoonlijk record op het moment dat je het verbreekt. Geef je een oefening in een programma een progressieschema (dubbele progressie, lineair, % van je trainingsmax of RPE / RIR), dan staat bij elke openstaande set het gewicht dat het programma voorschrijft. Na de training markeert het progressieoverzicht elk van die oefeningen als ‘Vooruitgang’, ‘Vasthouden’, ‘Gemist’ of ‘Deload’. Die slimme gewichtsvoorstellen staan standaard aan; je zet ze uit in Instellingen. RPE voeg je achteraf toe door een set te bewerken, niet op de rij van de set waar je mee bezig bent. Een RPE-schema werkt dus alleen als je die waarde invoert. In de gids [Gym-app zonder abonnement](/nl/guides/workout-app-without-subscription/) staat de vergelijking met andere apps.

[GymLogger X](/nl/apps/gymlogger-x/), een trainingslogboek voor de iPhone met een Apple Watch-app, toont op elke setregel wat je de vorige keer tilde. De app schat je 1RM voor elke oefening met de formule van Epley, uit sets van 3 herhalingen of meer. Met Pro zet ‘Krachtvoortgang’ die schatting uit in de tijd en krijgt elke oefening een overbelastingsscore en een plateaustatus (‘Plateau’, ‘Wordt bewaakt’ of ‘Plateau voorspeld’). Een tabel toont de geschatte en de werkelijke herhalingsmaxima. De app rekent dit met vaste regels op je iPhone uit; wat je aan je programma verandert, beslis je zelf. RPE of RIR legt GymLogger X niet per set vast: een set bevat gewicht en herhalingen.

Beide apps zijn hulpmiddelen voor je training en geven geen medisch advies.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Video verkleinen voor mail: de limieten en de bitrate berekenen</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/compress-a-video-for-email/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/compress-a-video-for-email/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-20T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Elke mailprovider stelt een grens aan wat hij doorstuurt, en een video zit daar snel aan. Dit artikel noemt de limieten die Gmail, Outlook en iCloud Mail publiceren, legt uit waarom een limiet van 25 MB geen bestand van 25 MB toelaat, laat de som zien die van een doelgrootte een bitrate maakt en beschrijft hoe MediaKit die berekening op iPhone of Mac uitvoert zonder de video te uploaden.</summary>
    <content type="html">Bij de 8 Mbps die YouTube voor uploads in 1080p aanbeveelt, is één minuut video 60 MB. Dat is ruim twee keer zoveel als Gmail als bijlage toelaat. Een video in een mail krijgen is een kleine som: kies een doelgrootte onder de limiet van je provider, reken de bitrate uit die daarbij past en codeer de video opnieuw met die bitrate. Dit artikel geeft de getallen voor elke stap en laat daarna zien hoe [MediaKit](/nl/apps/mediakit/) dit op iPhone en Mac doet, zonder de video eerst ergens naartoe te sturen.

## Hoe groot mag een video zijn die je mailt?

| Dienst | Limiet | Wat meetelt | Boven de limiet |
|---|---|---|---|
| Gmail, persoonlijke account | 25 MB | Alle bijlagen in het bericht bij elkaar | Gmail vervangt de bijlage door een link naar Google Drive |
| Outlook-app, internetaccounts zoals Outlook.com | 20 MB | De bijlagen plus de e-mail zelf | Microsoft raadt aan te comprimeren of een link naar cloudopslag te delen |
| Exchange, zakelijke accounts | Standaard 10 MB | Het hele bericht; beheerders kunnen de limiet aanpassen | Zoals hierboven |
| iCloud Mail | 20 MB | Inkomende en uitgaande berichten | Tot 5 GB met Mail Drop ingeschakeld |
| Mail Drop (Mail, iCloud Mail) | 5 GB | Het bericht inclusief bijlagen; elke link verloopt na 30 dagen | Mail Drop kan het niet versturen |

De limieten staan zo op de helppagina van elke provider (stand juli 2026): [Gmail Help](https://support.google.com/mail/answer/6584?hl=nl), [Microsoft Support](https://support.microsoft.com/nl-nl/office/grote-bestanden-verzenden-met-outlook-8c698842-b462-4a4c-8d53-5c5dd04f77ef) en de pagina’s van Apple over de [limieten van iCloud Mail](https://support.apple.com/nl-nl/102198) en [Mail Drop](https://support.apple.com/nl-nl/108329). Zakelijke en schoolaccounts kunnen door beheerders lager zijn ingesteld, en de ontvangende server past een eigen limiet toe. Volgens de [Exchange-documentatie](https://learn.microsoft.com/en-us/exchange/mail-flow/message-size-limits){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) van Microsoft moet een bericht binnen de limieten van zowel afzender als ontvanger vallen, dus de laagste limiet op de route beslist.

## Waarom een limiet van 25 MB geen bestand van 25 MB toelaat

E-mail is een tekstformaat. Voordat een video als bijlage kan reizen, wordt hij Base64-gecodeerd: elke drie bytes van het bestand worden vier tekens tekst, verdeeld over regels van hoogstens 76 tekens ([RFC 2045, paragraaf 6.8](https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc2045#section-6.8){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels)). Het bericht dat over het netwerk gaat, is ongeveer een derde groter dan het bestand op je schijf.

Of een limiet vóór of na die codering wordt gemeten, verschilt, en de helppagina’s voor consumenten zeggen het zelden. De Exchange-documentatie van Microsoft wel: Base64 voegt zo’n 33% toe, dus bij een berichtlimiet van 64 MB is het realistische maximum ongeveer 48 MB. De Outlook-pagina voegt eraan toe dat de limiet van 20 MB ook voor de e-mail zelf geldt, niet alleen voor de bijlage.

Mik daarom op driekwart van de genoemde limiet:

| Genoemde limiet | Mik op een bestand van ongeveer |
|---|---|
| 25 MB (Gmail) | 18 MB |
| 20 MB (Outlook, iCloud Mail) | 15 MB |
| 10 MB (standaard bij Exchange) | 7,5 MB |

Te laag mikken kost wat beeldkwaliteit. Te hoog mikken betekent dat het bericht terugkomt, of dat je een link krijgt waar je een bijlage wilde.

## Zo bereken je de bitrate die past

De bestandsgrootte is de bitrate maal de duur. Reken dat terug:

1. **Zet de doelgrootte om in kilobit.** Megabyte × 8000, waarbij een megabyte 1.000.000 bytes is.
2. **Deel door de lengte van de video in seconden.** Dat is de totale bitrate in kbps.
3. **Trek het geluid eraf.** 128 kbps is een gangbare stereo-instelling; 64 kbps is ruim genoeg voor spraak.
4. **Wat overblijft is de videobitrate.** Houd een paar procent over voor de overhead van de container zelf.

Een video van 90 seconden voor Gmail: 18 MB × 8000 = 144.000 kilobit. Gedeeld door 90 seconden is dat 1600 kbps. Min 128 kbps voor het geluid blijft ongeveer 1470 kbps over voor het beeld.

Dezelfde som voor gangbare lengtes, met 128 kbps voor het geluid er al af:

| Lengte van de video | Bestand van 7,5 MB | Bestand van 15 MB | Bestand van 18 MB |
|---|---|---|---|
| 30 seconden | 1870 kbps | 3870 kbps | 4670 kbps |
| 1 minuut | 870 kbps | 1870 kbps | 2270 kbps |
| 2 minuten | 370 kbps | 870 kbps | 1070 kbps |
| 5 minuten | 70 kbps | 270 kbps | 350 kbps |

De getallen zijn naar beneden afgerond.

## Welke resolutie en codec je kiest

Een bitrate is pas ruim of krap in verhouding tot het beeld dat hij moet vullen. Ter vergelijking: de [aanbevolen uploadinstellingen](https://support.google.com/youtube/answer/1722171?hl=nl) van YouTube voor standaard beeldsnelheden vragen om 8 Mbps bij 1080p, 5 Mbps bij 720p, 2,5 Mbps bij 480p en 1 Mbps bij 360p. Die cijfers zijn hoog, omdat YouTube alles opnieuw codeert wat het ontvangt, maar ze laten zien hoe snel de behoefte daalt met de beeldgrootte: 1080p heeft 2,25 keer zoveel pixels als 720p.

Een vuistregel: zit je videobudget ruim onder de helft van het YouTube-cijfer voor de resolutie van de video, ga dan een resolutie omlaag. Volgens die regel past een video van een minuut bij 18 MB (2270 kbps) beter bij 720p dan bij 1080p, en hoort hij bij 7,5 MB (870 kbps) bij 480p of lager. Drie andere instellingen veranderen het resultaat:

- **Audiobitrate.** Bij een video waarin iemand rechtstreeks in de camera praat, geeft 64 kbps in plaats van 128 kbps het verschil aan het beeld. Bij een video van vijf minuten in 15 MB is dat bijna een kwart meer videobitrate.
- **Beeldsnelheid.** Een video van 60 fps verdeelt zijn bits over twee keer zoveel beelden als een video van 30 fps. De cijfers van YouTube voor 48 tot 60 fps liggen ongeveer de helft hoger dan die voor 24 tot 30.
- **Codec.** Apple schrijft dat [HEVC beter comprimeert dan H.264](https://support.apple.com/nl-nl/116944), en recente Apple-apparaten spelen het af. Maar je bepaalt niet waarop de bijlage wordt geopend, en H.264 in een MP4 speelt bijna overal. Apple merkt ook op dat zijn apparaten HEVC *mogelijk* automatisch naar H.264 omzetten als je deelt met een apparaat dat HEVC niet afspeelt. Voor een bestand dat je al hebt gecomprimeerd, is het eenvoudiger zelf voor H.264 te kiezen.

## Wanneer je beter een link stuurt

De rij van vijf minuten in de tabel is het punt waarop comprimeren niet meer helpt: 270 kbps is ongeveer een kwart van wat YouTube voor 360p aanraadt. Valt het budget zo laag, dan heeft de ontvanger meer aan een link dan aan een bijlage.

- **Mail Drop** in Mail en iCloud Mail verstuurt bestanden tot 5 GB als downloadlink die na 30 dagen verloopt. Mail biedt het aan als een bericht groter is dan je provider toestaat.
- **Gmail** vervangt een bijlage van meer dan 25 MB uit zichzelf door een link naar Google Drive.
- **Outlook** verwijst je naar comprimeren of naar delen vanuit cloudopslag.

Met een link krijgt de ontvanger het origineel in volle kwaliteit, en blijft er een kopie op een server staan zolang de link werkt.

## Zo doe je het in MediaKit

[MediaKit](/nl/apps/mediakit/) doet de berekening hierboven op het apparaat, op iPhone en op Mac, en uploadt de video nooit. ‘Video comprimeren’ is een van de vijf tools die na de eerste 3 dagen voorgoed gratis blijven, voor één bestand tegelijk.

1. **Open de video.** Sleep hem op de Mac naar het venster. Voeg hem op de iPhone toe vanuit Foto’s of Bestanden, of stuur hem vanuit het deelmenu van een andere app.
2. **Kies de tool ‘Video comprimeren’** en zet ‘Modus’ op ‘Doelgrootte’.
3. **Vul de doelgrootte in** uit de tabel met driekwart van de limiet, bijvoorbeeld 18, met de eenheid op MB. MediaKit rekent een megabyte als 1.000.000 bytes.
4. **Open ‘Geavanceerd’.** Stel ‘Max. resolutie’ in aan de hand van de bitratetabel, laat ‘Codec’ voor mail op H.264 staan en kies bij ‘Audiobitrate’ de optie ‘64 kbps (spraak)’ als de video vooral uit spraak bestaat.
5. **Kies ‘Voer uit’ en controleer de grootte** van het resultaat voordat je het bijvoegt.

In de modus ‘Doelgrootte’ doet MediaKit stap 1 tot 4 van de som zelf. De app deelt de doelgrootte door de lengte van de video, haalt de gekozen audiobitrate eraf en houdt 3% in reserve, codeert, meet het bestand dat daaruit komt en codeert opnieuw met een gecorrigeerde bitrate als het doel gemist is. Je krijgt nooit een bestand dat groter is dan de doelgrootte: lukt dat niet, dan stopt de app met een foutmelding. Een bron in 4K of 1440p begint met ‘Max. resolutie’ op 1080p. Stel die bij een kleine doelgrootte lager in.

Gebruik je voor dit werk al HandBrake, dan staat in de [vergelijking met HandBrake](/nl/alternatives/handbrake/) waar de twee verschillen, en de [vergelijking met Compress Videos &amp; Resize Video](/nl/alternatives/compress-videos-resize-video/) doet hetzelfde voor de iPhone. Waarom de makers van MediaKit dit werk weghouden van andermans servers, is het onderwerp van [een eerder artikel](/journal/your-photos-shouldnt-ride-the-elevator/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels), en de rest van de gereedschapskist staat in [dit artikel](/journal/every-media-tool-already-on-your-mac/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). Hoe je een MKV-bestand omzet, staat in [MKV naar MP4](/nl/journal/mkv-naar-mp4/).
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Abonnementen bekijken op je iPhone en alle andere terugkerende betalingen vinden, zonder je bank te koppelen</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/find-every-recurring-charge/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/find-every-recurring-charge/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-20T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">De meeste mensen controleren hun abonnementen door een bankafschrift door te scrollen, en zo missen ze bijna altijd de duurste. Terugkerende betalingen staan verspreid over acht lijsten, en de jaarlijkse zie je elf van de twaalf maanden niet. Dit is de volledige checklist, in de volgorde waarin je het meeste geld het eerst vindt.</summary>
    <content type="html">Het gebruikelijke advies om je abonnementen te vinden is je bankafschrift bekijken, en dat is de slechtste plek om te beginnen.

Een afschrift laat alleen zien wat er al is afgeschreven in de periode waar je toevallig naar kijkt. Open drie maanden en je ziet elk maandabonnement dat je hebt, en die ken je toch al. Van je jaarabonnementen, die je juist vergeten bent, zie je ongeveer een kwart. De betalingen die pijn doen, verlengen lang na de keuze waaruit ze voortkwamen, en een korte blik op je afschriften brengt ze niet aan het licht.

Er bestaat niet één lijst. Je terugkerende betalingen staan verspreid over vier betaalsystemen en vier bronnen die alleen jij kunt doorzoeken. Ze praten niet met elkaar, en elk heeft al een scherm met zijn eigen deel. De controle is een route langs die schermen, in een logische volgorde, en het afschrift komt als laatste.

## De checklist, in volgorde van wat hij oplevert

Loop deze lijst van boven naar beneden af. De eerste vier zijn betaalschermen die je al hebt, en samen kosten ze ongeveer vijf minuten zodra je weet waar ze staan. De laatste vier vormen de grote ronde.

| # | Waar | Hoe kom je er | Wat het oplevert |
|---|---|---|---|
| 1 | **Apple-abonnementen** | Instellingen, tik op je naam en dan op ‘Abonnementen’ (op de Mac: App Store, klik op je naam en dan op ‘Abonnementen’) | Alles wat via de App Store wordt afgerekend, actief en onlangs verlopen, met de volgende verlengdatum en de prijs |
| 2 | **Abonnementen in Google Play** | Google Play-app, tik op je profielicoon en ga via je betalingen en abonnementen naar je abonnementen | Abonnementen voor apps op Android, plus alles wat je jaren geleden op een Android-apparaat kocht |
| 3 | **Automatische betalingen in PayPal** | paypal.com, bij de instellingen en dan bij de betalingen: de lijst met automatische of terugkerende betalingen | Afspraken met bedrijven buiten de appwinkels: hosting, nieuwsbrieven, oudere software, donaties |
| 4 | **Amazon-lidmaatschappen** | Je Amazon-account, de pagina met lidmaatschappen en abonnementen; daarna apart Subscribe and Save | Prime, Audible, Kindle Unlimited, extra kanalen en elk huishoudproduct dat je periodiek laat bezorgen |
| 5 | **Ontvangstbewijzen in je mail** | Zoek in je inbox op *ontvangstbewijs*, *je abonnement*, *wordt verlengd op*, *factuur*, *automatische verlenging* | Abonnementen rechtstreeks bij een bedrijf, die op geen van de schermen hierboven staan |
| 6 | **Aankoopgeschiedenis** | De aankoopgeschiedenis van Apple (een ander overzicht dan het scherm ‘Abonnementen’) | Eenmalige aankopen en verlopen abonnementen, handig om na te gaan waarvoor je je ooit hebt aangemeld |
| 7 | **13 maanden afschriften** | De site of app van je bank of creditcardmaatschappij; exporteer als CSV als dat kan en sorteer op bedrijfsnaam | Alles wat de eerste zes misten, ook jaarlijkse verlengingen (zie de rekensom hieronder) |
| 8 | **Wachtwoordmanager** | De lijst met opgeslagen inloggegevens in je browser, iCloud-sleutelhanger of 1Password | Een overzicht van accounts die je vergeten was, waarvan sommige misschien nog geld afschrijven |

Een paar opmerkingen bij de routes, want die veranderen na verloop van tijd.

**Apple.** Voor de meeste iPhone-gebruikers levert dit ene scherm het meest op, en toch slaan mensen het over omdat ze denken dat er alleen apps op staan. Er staat alles op dat via je Apple Account wordt afgerekend, ook abonnementen die je hebt afgesloten in een app die zelf gratis is. Apple beschrijft het scherm en het opzeggen in [Een abonnement van Apple opzeggen](https://support.apple.com/nl-nl/118428). Vind je een abonnement niet terug, dan raadt Apple daar aan je mail te doorzoeken op ‘ontvangstbewijs van Apple’ of ‘factuur van Apple’ en na te gaan welke Apple Account op de factuur staat. De plek van het scherm is tussen iOS-versies verschoven. Klopt de route hierboven niet met je apparaat, zoek dan in Instellingen op het woord *abonnementen*.

**Google Play.** Controleer dit ook als je al jaren geen Android-telefoon meer hebt. Abonnementen in Google Play die je afsloot voordat je overstapte, blijven afschrijven van de betaalmethode die erbij hoort. Google legt het uit op de [helppagina over het opzeggen, onderbreken of wijzigen van een abonnement in Google Play](https://support.google.com/googleplay/answer/7018481?hl=nl). Daar staat ook dat je een abonnement niet opzegt door de app te verwijderen.

**PayPal.** Bijna iedereen slaat deze stap over, en juist hier staan de vreemdste betalingen. Lang voordat de appwinkels bestonden, waren afspraken via PayPal een gangbare manier voor kleine bedrijven om periodiek geld te innen. PayPal noemt ze automatic payments en legt de lijst uit in [What is an automatic payment and how do I update or cancel one](https://www.paypal.com/us/cshelp/article/what-is-an-automatic-payment-and-how-do-i-update-or-cancel-one-pcc140){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).

**Amazon.** Er zijn twee aparte lijsten en de tweede mis je makkelijk. [Memberships and Subscriptions](https://www.amazon.com/yourmembershipsandsubscriptions){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) bevat Prime en de digitale extra’s. Subscribe and Save is een heel ander scherm, bereikbaar vanaf dezelfde accountpagina, en staat vol dingen die je in 2023 elke twee maanden liet bezorgen en sindsdien blijft ontvangen.

**Mail en aankoopgeschiedenis.** Zoek in je inbox op woorden uit verlengmails, niet op merknamen, want je zoekt juist de bedrijven waarvan je de naam niet weet. Kan je mailprogramma het, beperk de zoekopdracht dan tot berichten met het woord *verlengd* en een valutateken. Lees daarna het overzicht van Apple zelf, dat los staat van het scherm ‘Abonnementen’ en verder teruggaat: [Je aankoopgeschiedenis voor de App Store en andere Apple mediaservices bekijken](https://support.apple.com/nl-nl/118212).

**Afschriften.** Lees 13 maanden, niet drie. De reden staat in het volgende deel.

**Wachtwoordmanager.** Een wachtwoordmanager is geen betaaloverzicht, dus bewaar hem voor het laatst, maar hij helpt je geheugen goed op weg. Sorteer je opgeslagen accounts op aanmaakdatum en lees de oudste honderd. Sommige van die accounts schrijven nog geld af, en een naam die je echt vergeten was, brengt je vaak het snelst bij de factuur.

## Welke terugkerende betalingen verstoppen zich het best?

Sommige betalingen zijn moeilijker te vinden dan andere. Deze categorieën overleven een vluchtige controle, ongeveer op volgorde van hoe vaak ik ze er een heb zien overleven.

| Wat zich verstopt | Waarom de gebruikelijke controle het mist | Waar het wel opduikt |
|---|---|---|
| **Jaarlijkse verlengingen** | 11 maanden geleden gekocht, onzichtbaar bij een afschriftcontrole van 90 dagen, geen maandelijkse herinnering | De abonnementenschermen van de platforms, of een controle van 13 maanden afschriften |
| **Omgezette gratis proefperiodes** | Tussen aanmelding en eerste betaling zitten 7 tot 30 dagen, dus de betaling komt zonder dat je er een keuze bij maakt | Het abonnementenscherm bij Apple of Google Play; het ontvangstbewijs van de eerste echte betaling |
| **Abonnementen binnen een gratis app** | De app is gratis te downloaden, dus niemand denkt eraan hem te controleren | Het abonnementenscherm bij Apple of Google Play, dat precies hiervoor bestaat |
| **Tools per gebruiker, gekocht voor één project** | Gefactureerd aan wie de tool instelde, vaak voor 2 tot 5 gebruikers, lang nadat het project klaar was | Ontvangstbewijzen in je mail, PayPal of de factuurpagina van de tool zelf |
| **Gezinsabonnementen die iemand anders beheert** | De betaling staat helemaal niet op jouw pas, dus geen methode uit dit artikel brengt hem in beeld | Vragen. Hier bestaat geen technische route voor |
| **Verlengingen van domeinen en hosting** | Meestal jaarlijks of tweejaarlijks, en registrars verlengen bewust zonder iets te melden | De factuurpagina van de registrar, automatische betalingen in PayPal, mail |
| **Verzekeringen en lidmaatschappen die per post verlengen** | Nooit via een pas of appwinkel betaald; de verlengbrief komt op papier | De lijst met incasso’s bij je bank, en het papier zelf |

Bij de laatste rij houdt elke controle via apps op. Een incasso die je per post hebt afgesproken, staat niet in de gegevens van Apple of PayPal en niet in je inbox, en op het afschrift lijkt hij op een gewone overboeking, niet op een betaling met je pas. De enige betrouwbare route is de lijst met periodieke overboekingen en incasso’s bij je bank zelf, en die kun je lezen zonder iemand anders toegang te geven.

## Waarom overleeft een jaarlijkse betaling controles die een maandelijkse niet overleeft?

Omdat je hem twaalf keer minder vaak ziet. De getallen zijn het uitschrijven waard, want je gevoel zegt het omgekeerde: mensen denken dat ze de grote jaarlijkse betaling juist onthouden.

| Betaalcyclus | Betalingen per jaar | Kans dat hij in een controle van 30 dagen zit | Van 90 dagen | Van 13 maanden |
|---|---|---|---|---|
| Maandelijks | 12 | ~100% | 100% | 100% |
| Per kwartaal | 4 | ~33% | ~100% | 100% |
| Elke 6 maanden | 2 | ~16% | ~50% | 100% |
| Jaarlijks | 1 | ~8% | ~25% | 100% |

De percentages zijn gewoon de periode gedeeld door de lengte van de cyclus: 90 dagen is 90/365 van een jaar, dus zo’n periode bevat een jaarlijkse betaling ongeveer een kwart van de keren. Uit gewoonte controleren we per drie maanden, en drie maanden is de verkeerde periode voor iets dat één keer in de twaalf maanden gebeurt.

Daar komt het bedrag nog bij. Een abonnement van 99 dollar per jaar en een van 8,25 dollar per maand kosten je over een jaar evenveel. Het ene zie je twaalf keer. Het andere zie je één keer, in een maand waarin je niet keek, voor een bedrag dat groot genoeg is om te denken dat het iets anders was. Het jaarabonnement is meestal de betere deal en altijd het lastigst om bij te houden, en ook daarom brengen bedrijven de jaarkorting zo nadrukkelijk onder de aandacht.

Kijk dus naar 13 maanden, niet naar 12, zodat een verlenging op de grens niet door de mazen glipt. En schrijf de verlengdatum meteen op als je een jaarlijkse betaling vindt: je ziet hem pas over een jaar weer, en de controle die hem vond, doe je dan niet op tijd opnieuw.

## Wat vindt een app met bankkoppeling dat een checklist niet vindt?

Drie specifieke dingen, en die zijn het benoemen waard.

**Betalingen waarvan je het bestaan niet kende.** Een checklist vindt alleen wat in een overzicht staat waaraan je zelf hebt gedacht. Een app die je transacties automatisch binnenkrijgt, vindt ook de betaling onder een bedrijfsnaam die je niet kunt ontcijferen, zoals de naam van een betaalverwerker, een moederbedrijf of een reeks van acht tekens. Met de hand bijhouden, hoe gedisciplineerd ook, levert dat niet op.

**Prijsverhogingen.** Je tikte in 2024 9,99 dollar in voor een dienst en nu is het 13,99 dollar. Een handmatige lijst blijft 9,99 dollar zeggen tot je het zelf merkt. Software die de werkelijke betaling leest, ziet het nieuwe bedrag in de maand waarin het verandert.

**Dubbele betalingen.** Twee accounts voor één dienst omdat je je op twee apparaten aanmeldde, een betaling die doorliep na een opzegging die niet doorging, een proefperiode die je twee keer liet omzetten. Een lijst uit je hoofd herhaalt deze fouten, want ze komen uit je geheugen.

Is je probleem *ik weet niet waarvoor ik betaal*, dan is een app met bankkoppeling de juiste keuze. Dyme en Spendee bieden volgens hun productpagina’s in de Nederlandse App Store een bankkoppeling aan, en Dyme spoort volgens die pagina ook je abonnementen op in je bankafschriften. Wallet noemt verbindingsdiensten voor banken. Wat de productpagina’s verder zeggen, staat in [de gids over een huishoudboekje-app zonder bankkoppeling](/nl/guides/bill-tracker-without-bank-connection/). De prijs beschrijf ik uitgebreid in [waarom ik niet om je bankgegevens vraag](/journal/i-will-not-ask-for-your-bank-login/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels): als je je bank koppelt, krijgt een dienst die bankrekeningen koppelt blijvend leestoegang tot elke transactie op de rekening, ook de transacties die niet terugkeren, en die toegang loopt door tot je hem intrekt. Jij krijgt betalingen die vanzelf boven water komen; de dienst ziet je boodschappen, je zorgkosten en je salaris.

De checklist hierboven beantwoordt de vraag *hoe vind ik ze zonder die toegang*. Dat gaat langzamer: een middag werk tegenover één tik. Maar het werk is ook een keer klaar: zodra je de lijst hebt, heb je hem, en het bijhouden kost een paar minuten per kwartaal.

## Wat doe je met de lijst als je hem hebt?

Bij deze stap mislukken de meeste controles. Mensen vinden elf vergeten betalingen, zeggen er vier op, voelen zich goed en bouwen in achttien maanden dezelfde rommel weer op, omdat nergens is vastgelegd welke zeven ze hielden en wanneer die verlengen. Weet je wat je houdt, dan laat [een betaalkalender rond je salarisdagen](/nl/journal/how-to-organize-bills-each-month/) zien welk salaris welke afschrijving moet dekken.

De lijst moet ergens staan waar hij vooruit rekent. Een notitie doet dat niet, en een spreadsheet doet het tot ongeveer de derde week. [AllPaid](/nl/apps/allpaid/) is de app van onze studio voor deze taak: je typt een naam als Netflix, de app stelt de categorie en de herhaling voor, en vanaf dan krijgt elke rekening een herinnering om 9:00 uur vóór de vervaldatum en verschijnt hij in het maandoverzicht en in de widget ‘Maandkalender’. Een jaarlijkse verlenging die je vandaag invoert, krijgt over maanden toch zijn herinnering, de dag voordat hij verlengt, en juist die betaling mist een afschriftcontrole het vaakst. Voor een contract dat automatisch verlengt, kan AllPaid ook de einddatum bijhouden en je er vooraf aan herinneren. De app is gratis voor maximaal 3 rekeningen, met Pro voor € 1,99/maand, € 14,99/jaar of € 29,99 eenmalig, en vraagt nooit om je bankgegevens, omdat de app er niets mee kan. Je rekeningen blijven op je iPhone; de [transparantiepagina](/nl/transparency/) toont de SDK’s van derden (geen) en de lege lijst met trackingdomeinen.

Die beperking is de reden dat dit artikel bestaat. AllPaid kan geen betaling vinden die je nooit hebt ingevoerd, en merkt een prijsverhoging pas op als je het bedrag zelf aanpast. De app bewaart de lijst; met de checklist hierboven stel je hem samen.

Wil je een tracker alleen voor abonnementen, die minder omvat, dan zijn [Bobby](/nl/alternatives/bobby/) en [Subby](/alternatives/subby/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) allebei goed, en ze werken allebei op het apparaat. Bobby ontgrendelt onbeperkt abonnementen met een kleine eenmalige aankoop en Subby is freemium met een eigen premiumontgrendeling, maar geen van beide houdt naast de abonnementen ook huur, energie en losse rekeningen bij. Wil je dezelfde lijst op een laptop, een telefoon en een werkcomputer lezen, dan werkt [TrackMySubs](/alternatives/trackmysubs/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) in de browser en synchroniseert de lijst overal; je hebt dan wel een webaccount in plaats van een lokaal bestand. De bredere vergelijking van de categorie staat in [de gids over rekeningen bijhouden zonder bankkoppeling](/nl/guides/bill-tracker-without-bank-connection/).

## Wanneer je het opnieuw doet

Elk kwartaal voor de vier schermen van de platforms; dat kost vijf minuten zodra de routes in je vingers zitten. Elk jaar voor de controle van 13 maanden afschriften en de lijst in je wachtwoordmanager, steeds in dezelfde kalendermaand, zodat opeenvolgende rondes overlappen en er geen gat overblijft.

De nuttigste gewoonte is de omzetdatum op te schrijven zodra je een gratis proefperiode start. Omgezette proefperiodes zijn de enige categorie uit de tabel met verstopte betalingen die je al bij de aanmelding kunt wegnemen, een jaar voordat je anders zou gaan zoeken.

## Samenvatting

- Er bestaat niet één lijst. Terugkerende betalingen staan in Apple-abonnementen, Google Play, automatische betalingen in PayPal, Amazon-lidmaatschappen en Subscribe and Save, de ontvangstbewijzen in je mail en je afschriften. Controleer ze in die volgorde.
- Begin bij Apple, niet bij het bankafschrift. Instellingen, tik op je naam, ‘Abonnementen’: daar staat alles wat via de App Store wordt afgerekend, ook abonnementen binnen apps die zelf gratis zijn.
- Kijk naar 13 maanden afschriften, niet naar drie. Een periode van 90 dagen bevat een jaarlijkse verlenging maar ongeveer een kwart van de keren, en daarom overleven jaarlijkse betalingen controles die maandelijkse niet overleven.
- PayPal en Subscribe and Save zijn de twee stappen die het vaakst worden overgeslagen. In de eerste staan jaren aan afspraken met kleine bedrijven, in de tweede periodieke leveringen voor het huishouden.
- Een app met bankkoppeling doet drie dingen beter: betalingen vinden waarvan je het bestaan niet kende, prijsverhogingen en dubbele betalingen. De prijs is leestoegang tot elke transactie, voor altijd, ook de transacties die niet terugkeren.
- De checklist vindt de betalingen. Iets dat verlengdatums vooruit berekent, zorgt dat ze niet terugkomen.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Vaccinaties voor je puppy en kitten: schema, boosters en de datums die je bewaart</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/puppy-and-kitten-vaccination-schedule/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/puppy-and-kitten-vaccination-schedule/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">De meeste puppy’s en kittens krijgen hun eerste vaccinaties op 6 tot 8 weken. Daarna raken eigenaren de draad kwijt: hoeveel doses nog, met hoeveel tijd ertussen, waarom de laatste pas op 16 weken mag en waarom de dierenarts je na een half jaar of een jaar terug wil zien. Drie richtlijnen voor dierenartsen beantwoorden die vragen en zijn het grotendeels eens. Hieronder staan ze naast elkaar, met de datums die je van elk vaccinatiebewijs wilt bewaren.</summary>
    <content type="html">Achter bijna elk vaccinatieschema voor honden en katten staan drie richtlijnen: de [AAHA-richtlijnen voor honden](https://www.aaha.org/globalassets/02-guidelines/2022-aaha-canine-vaccination-guidelines/resources/2022-aaha-canine-vaccinations-guidelines.pdf){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) (2022, bijgewerkt in 2024) en de [AAHA/AAFP-richtlijnen voor katten](https://www.aaha.org/globalassets/02-guidelines/feline-vaccination-guidlines/resource-center/2020-aahaa-afp-feline-vaccination-guidelines.pdf){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) (2020), allebei geschreven voor Noord-Amerika, en de [WSAVA-richtlijnen](https://wsava.org/wp-content/uploads/2024/05/2024-Guidelines-for-the-Vaccination-of-Dogs-and-Cats.pdf){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) (2024), geschreven voor dierenartsen wereldwijd. Ze zijn bedoeld als advies voor dierenartsen, niet als kalender die je zonder dierenarts volgt. Je dierenarts stemt het schema af op het dier, de vaccins die de praktijk heeft en de ziekten die in de regio voorkomen, en voor hondsdolheid geldt de wet. De tabellen hieronder geven weer wat de richtlijnen zeggen.

## Vaccinatieschema voor puppy’s

| Leeftijd | Kernvaccins: hondenziekte, adenovirus, parvo (vaak met parainfluenza) | Leptospirose | Hondsdolheid |
|---|---|---|---|
| 6 tot 8 weken | Eerste dosis | | |
| Daarna elke 2 tot 4 weken | Herhalen | | |
| Vanaf 12 weken | Serie loopt door | Eerste dosis | Voor reizen: eerste vaccinatie op zijn vroegst op 12 weken (NVWA, Your Europe) |
| 2 tot 4 weken later | Serie loopt door | Tweede dosis | |
| 16 weken of ouder | Laatste dosis van de serie | | |
| Rond 6 maanden | WSAVA: booster op of na 26 weken | | |
| Binnen een jaar na de serie | AAHA: één booster | Eén booster | Booster 1 jaar na de eerste dosis (AAHA) |
| Daarna | Elke 3 jaar | Elk jaar | Elk jaar of elke 3 jaar, afhankelijk van het product en de regels |

De tabel van de AAHA vraagt om minstens drie doses kernvaccins tussen 6 en 16 weken, met 2 tot 4 weken ertussen. De tekst raadt aan ze te herhalen tot de puppy ouder is dan 16 weken, en waar het risico op hondenziekte of parvo hoog is bij voorkeur tot 18 tot 20 weken. Een puppy die op 8 weken begint, met 4 weken ertussen, krijgt kernvaccins op 8, 12 en 16 weken. Begint een puppy op 6 weken, met 3 weken ertussen, dan zijn er vijf bezoeken nodig om op 16 weken uit te komen.

Leptospirose (de ziekte van Weil) is onlangs van categorie veranderd. De AAHA-richtlijnen uit 2022 noemden het een niet-kernvaccin, met de kanttekening dat sommige leden van de werkgroep het als kernvaccin wilden. In juni 2024 [maakte de AAHA er een kernvaccin van](https://www.aaha.org/newstat/publications/leptospirosis-vaccination-recommended-to-be-core-for-most-dogs/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels), en de WSAVA-richtlijnen uit 2024 noemen het een kernvaccin overal waar de ziekte endemisch is, de relevante serogroepen bekend zijn en geschikte vaccins bestaan. Vaccins tegen leptospirose bevatten gedode bacteriën (bacterines) en beschermen ongeveer 12 tot 18 maanden. Daarom houdt de AAHA vast aan een jaarlijkse vaccinatie.

### Hondsdolheid: wat Rijksoverheid en NVWA zeggen

Voor hondsdolheid bepaalt de wet het schema, en wat de Nederlandse overheid daarover publiceert, gaat over reizen. Volgens [Rijksoverheid](https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/dierenwelzijn/vraag-en-antwoord/mag-mijn-kat-of-hond-mee-op-vakantie) heeft je hond of kat voor een vakantie binnen of buiten de Europese Unie (EU) een Europees dierenpaspoort, een chip en een vaccinatie tegen hondsdolheid nodig. Voor reizen binnen de EU noemt de [NVWA](https://www.nvwa.nl/onderwerpen/dier/op-reis-met-mijn-huisdier/dier-mee-binnen-eu/hond-of-kat) deze punten:

- Bij de eerste vaccinatie tegen hondsdolheid moet het dier minstens 12 weken oud zijn.
- Die eerste vaccinatie wordt pas na 21 dagen geldig. Elke volgende geldt meteen.
- Het dier moet al gechipt zijn als het wordt gevaccineerd, anders telt de vaccinatie niet. Chippen en vaccineren mag op dezelfde dag. In Nederland moet een puppy binnen 7 weken na de geboorte gechipt zijn.
- De volgende vaccinatie moet er zijn voordat de vorige verloopt. Hoe lang een vaccinatie geldig is, hoor je van je dierenarts en lees je in de bijsluiter. Elke vaccinatie tegen hondsdolheid moet in het EU-dierenpaspoort staan.
- Een dier dat naar Nederland komt, moet minstens 15 weken oud zijn.

Op [Your Europe](https://europa.eu/youreurope/citizens/travel/carry/animal-plant/index_nl.htm), de informatiesite van de EU, staan dezelfde 12 weken en 21 dagen. Daar staat ook wat er gebeurt als een herhaling te laat komt: dan telt de nieuwe vaccinatie weer als eerste vaccinatie, en moet je opnieuw 21 dagen wachten voor je reist. Bij reizen binnen de EU is het Europese huisdierenpaspoort verplicht; daarin staan onder meer de gezondheidsgegevens van het dier, zoals de vaccinatie tegen hondsdolheid. Nederland hoort bij de landen die geen jong dier toelaten dat nog niet is gevaccineerd of nog niet volledig immuun is. Deze regels gelden voor honden en katten.

Deze pagina’s gaan over reizen. Over de vaccinatie van een puppy of kitten die in Nederland blijft, zeggen ze niets. Welke vaccinaties jouw dier nodig heeft, bespreek je met je dierenarts.

## Vaccinatieschema voor kittens

| Leeftijd | FVRCP: kattenziekte (panleukopenie), herpesvirus-1, calicivirus | FeLV, kattenleukemie (kernvaccin onder 1 jaar) |
|---|---|---|
| Vanaf 6 weken | Eerste dosis | |
| Daarna elke 3 tot 4 weken | Herhalen tot 16 tot 20 weken | |
| Vanaf 8 weken | Serie loopt door | Eerste dosis |
| 3 tot 4 weken later | Serie loopt door | Tweede dosis |
| 6 maanden | Opnieuw vaccineren | |
| Eerste jaarlijkse bezoek | | Booster |
| Daarna | Elke 3 jaar (injectie), elk jaar (via de neus) | Na 1 jaar geen kernvaccin meer: jaarlijks als contact met FeLV-positieve katten waarschijnlijk is, elke 2 tot 3 jaar als dat minder waarschijnlijk is |

Dat is het [AAHA/AAFP-schema voor de algemene praktijk](https://aaha.org/wp-content/uploads/globalassets/02-guidelines/feline-vaccination-guidlines/feline-vaccine-table.pdf){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). Hondsdolheid staat niet in de tabel: die vaccinatie wordt gegeven zoals de wet voorschrijft, met een booster bij het eerste jaarlijkse bezoek. De AAHA/AAFP-richtlijnen rekenen hondsdolheid voor katten tot de kernvaccins, ook waar de wet de vaccinatie niet eist. Het kittenschema van de WSAVA lijkt erop: elke 2 tot 4 weken een dosis, de laatste op 16 weken of later, en opnieuw vaccineren op of na 26 weken.

## Waarom de laatste dosis moet wachten tot 16 weken

Puppy’s en kittens krijgen antilichamen van hun moeder mee, en die maternale antilichamen houden vaccins net zo goed tegen als infecties. Ze verdwijnen bij elk dier in een ander tempo, zelfs binnen één nest, en je kunt niet voorspellen wanneer ze bij een bepaalde puppy of kitten weg zijn. De AAHA merkt op dat maternale antilichamen tegen parvo 13 tot 15 weken of langer kunnen blijven. De serie zorgt ervoor dat er een dosis valt nadat ze verdwenen zijn, en daarom telt de laatste dosis zwaarder dan het aantal doses. De WSAVA zegt het ronduit: kan een puppy of kitten maar één vaccinatie krijgen, bijvoorbeeld vanwege de kosten, geef dan de kernvaccins op 16 weken of later.

De booster op 6 maanden dicht het laatste gat. De AAHA/AAFP-richtlijnen noemen onderzoeken die erop wijzen dat tot een derde van de kittens mogelijk niet reageert op een laatste dosis op 16 weken en op 20 weken nog blokkerende antilichamen kan hebben. De WSAVA raadt nu aan puppy’s en kittens opnieuw te vaccineren op of na 26 weken, in plaats van te wachten tot 12 tot 16 maanden.

## Boosters bij volwassen dieren: elke 3 jaar of elk jaar?

Dat hangt af van het vaccin. De AAHA raadt na de booster van het eerste jaar elke 3 jaar een booster van de kernvaccins voor honden aan en noemt jaarlijkse boosters van kernvaccins niet nodig. Volgens de WSAVA moeten kernvaccins niet vaker worden gegeven dan nodig: moderne kernvaccins met levend verzwakt virus beschermen jarenlang, de meeste niet-kernvaccins ongeveer een jaar. Een doorsnee volwassen hond krijgt dus om de drie jaar een booster van de kernvaccins en elk jaar een paar andere vaccins:

- **Leptospirose:** jaarlijks.
- **Kennelhoest (Bordetella met parainfluenza):** één dosis via de neus voor honden die risico lopen, daarna jaarlijks. De AAHA merkt op dat honden met een hoog risico baat kunnen hebben bij vaker een dosis, bijvoorbeeld voor een verblijf in een pension.
- **Ziekte van Lyme:** voor honden die wonen in of reizen naar gebieden waar de ziekte voorkomt. Twee doses met 2 tot 4 weken ertussen, afgerond 2 tot 4 weken voor vertrek, daarna jaarlijks.
- **Hondengriep:** twee doses met 2 tot 4 weken ertussen, binnen een jaar een booster, daarna jaarlijks.

De WSAVA vraagt dierenartsen ook om het jaarlijkse bezoek te zien als gezondheidscontrole en niet als vaccinatieafspraak. Zo blijft dat bezoek bestaan als de kernvaccins niet meer elk jaar nodig zijn.

## Wat je van elk vaccinatiebewijs overneemt

Een vaccinatiebewijs beantwoordt vragen waar je geheugen niet uitkomt. Bewaar per vaccin:

1. **Het vaccin zoals het er staat,** met de productnaam. ‘Hondsdolheid, 3 jaar’ en ‘hondsdolheid, 1 jaar’ geven verschillende vervaldatums.
2. **De datum van toediening.** Vergelijk die bij een puppy of kitten met de geboortedatum: de laatste dosis van de serie hoort op 16 weken of later te vallen.
3. **De volgende vervaldatum,** overgenomen van het bewijs en niet zelf uitgerekend, want vaccins en regels verschillen.
4. **Het batchnummer (lotnummer),** waarmee je precies het flesje terugvindt als een reactie ooit gemeld moet worden. De WSAVA moedigt dierenartsen aan elke mogelijke bijwerking te melden bij de fabrikant en de toezichthouder.
5. **De praktijk en de dierenarts** die het vaccin hebben gegeven.

Bewaar de bewijzen zelf, niet alleen aantekeningen ervan, zeker bij hondsdolheid. Pensions en trimsalons vragen meestal om een vaccinatiebewijs, en sommige willen dat het vaccin een bepaald aantal dagen voor aankomst is gegeven. Het artikel over [wat in het medisch dossier van een huisdier hoort](/journal/pet-medical-records-what-to-keep/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) zet op een rij wie waar om vraagt.

## Waar Pawza past

[Pawza](/nl/apps/pawza/) is een app voor het gezondheidsdossier van je huisdier, voor iPhone en iPad. De app bevat geen vaccinatieschema en bepaalt niet wat je dier nodig heeft. De datums komen uit de papieren van je dierenarts, dus de app werkt met het protocol van elke dierenarts en de hondsdolheidsregels van elk land. Pawza bewaart die datums en laat je weten wanneer er een aankomt.

- **Een vaccinatiebewijs scannen.** Pawza leest de pagina op het apparaat. Het controlescherm toont per vaccin de naam, de datum van toediening, de volgende vervaldatum en een optioneel batchnummer, en er wordt niets bewaard tot je alles hebt gecontroleerd. Met Pawza Pro op een iPhone of iPad met Apple Intelligence (iOS 26 of nieuwer) worden de velden automatisch ingevuld; anders vul je ze in vanuit de herkende tekst.
- **Een herinnering voor de gedrukte vervaldatum.** Staat er op het bewijs een volgende vervaldatum, dan kan Pawza daar een boosterherinnering voor die dag van maken.
- **Zelf een vaccin toevoegen.** Bij een vaccin dat je zelf invoert, bewaart Pawza de datum van toediening, de volgende vervaldatum, het batchnummer en notities, en de app kan je om 9:00 uur op de vervaldag herinneren.

Kijk met de schema’s hierboven in gedachten bij elke vaccinatieherinnering naar de instelling ‘Herhaling’. Jaarlijks klopt voor leptospirose of kennelhoest, maar niet voor een puppy- of kittenserie met 2 tot 4 weken ertussen en niet voor een booster voor 3 jaar. Stel de datum in die je dierenarts je gaf, zet ‘Herhaling’ op ‘Nooit’ en maak bij een serie één herinnering per dosis. Een herinnering gaat af op de datum die je instelt. Wil een pension dat boosters een paar dagen voor aankomst zijn gegeven, kies dan een eerdere datum. Je kunt een herinnering als ‘Tijdgevoelig’ markeren, zodat die ook doorkomt als een focus aanstaat, en de lijst sorteert alles onder ‘Te laat’, ‘Vandaag’, ‘Deze week’ en ‘Later’.

Met Pawza Pro toont de PDF dierenartsbezoek de vaccinatiestatus naast de huidige medicijnen, het gewicht en de recente zorg, klaar om aan een nieuwe praktijk te geven. De gratis versie is voor één huisdier; Pro kost € 2,99/maand, € 22,99/jaar of eenmalig € 44,99. Er is geen Pawza-account en geen Pawza-server: je gegevens blijven op je apparaat, met optionele synchronisatie via je eigen iCloud. Waarom dat zo is, lees je in [waarom de papieren van de dierenarts op je telefoon horen te blijven](/journal/vet-paperwork-stays-on-your-phone/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).

Je dierenarts bepaalt het schema. Bewaar je de datums van de bewijzen, dan beantwoord je de vraag “wanneer was de laatste?” zonder te bellen.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Feestdagen 2027 in Nederland: datums, weekdagen en weeknummers</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/feestdagen-2027/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/feestdagen-2027/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">In 2027 heeft Nederland 11 officiële feestdagen, waarvan er vier in het weekend vallen. Hieronder staat elke datum uit de lijst van Rijksoverheid, met weekdag en weeknummer. Daarna lees je wie er vrij is, waar een lang weekend in zit en wanneer de schoolvakanties per regio vallen.</summary>
    <content type="html">Nederland heeft in 2027 11 officiële feestdagen. Zeven vallen doordeweeks en vier in het weekend. De datums hieronder komen van de pagina [Wanneer zijn de officiële feestdagen in Nederland?](https://www.rijksoverheid.nl/themas/onderwijs/schoolvakanties/vraag-en-antwoord/arbeidsovereenkomst-en-cao/officiele-feestdagen) van Rijksoverheid. We hebben de weekdagen nagerekend en ze komen overeen. Deze pagina gaat alleen over Nederland.

## De feestdagen van 2027

| Datum | Weekdag | Week | Feestdag |
|---|---|---|---|
| 1 januari | vrijdag | 53 (van 2026) | Nieuwjaarsdag |
| 26 maart | vrijdag | 12 | Goede Vrijdag |
| 28 maart | zondag | 12 | Eerste Paasdag |
| 29 maart | maandag | 13 | Tweede Paasdag |
| 27 april | dinsdag | 17 | Koningsdag |
| 5 mei | woensdag | 18 | Bevrijdingsdag |
| 6 mei | donderdag | 18 | Hemelvaartsdag |
| 16 mei | zondag | 19 | Eerste Pinksterdag |
| 17 mei | maandag | 20 | Tweede Pinksterdag |
| 25 december | zaterdag | 51 | Eerste Kerstdag |
| 26 december | zondag | 51 | Tweede Kerstdag |

Rijksoverheid geeft geen weeknummers. Wij hebben ze berekend volgens de ISO-weekindeling (ISO 8601): een week loopt van maandag tot en met zondag en week 1 is de week met de eerste donderdag van het jaar. Daardoor hoort Nieuwjaarsdag 2027 nog bij week 53 van 2026. Eerste Paasdag valt als zondag in week 12, en met Tweede Paasdag begint week 13. Bij Pinksteren gebeurt hetzelfde met week 19 en 20. Een agenda die de weken anders telt, kan een ander nummer tonen.

Vier dagen vallen in het weekend: Eerste Paasdag, Eerste Pinksterdag, Eerste Kerstdag en Tweede Kerstdag. Kerstmis valt in 2027 dus helemaal in het weekend, op zaterdag 25 en zondag 26 december.

Goede Vrijdag, Pasen, Hemelvaartsdag en Pinksteren vallen elk jaar op een andere datum. In 2026 was Pasen nog op 5 en 6 april, in 2027 is het op 28 en 29 maart. Koningsdag is op 27 april. Valt 27 april op een zondag, dan wordt Koningsdag volgens Rijksoverheid op zaterdag gevierd. In 2027 is 27 april een dinsdag, dus die uitzondering speelt niet.

## Ben je vrij op een feestdag?

Geen wet legt vast dat werknemers op een feestdag vrij zijn, schrijft Rijksoverheid. Je hebt er dus geen wettelijk recht op. Of je vrij bent, staat in je cao of arbeidsovereenkomst. Dat geldt voor elke dag in de tabel, ook voor de dagen waarop de meeste mensen vrij zijn.

Per dag schrijft Rijksoverheid, kort samengevat:

- Goede Vrijdag: bij de meeste bedrijven, en ook bij de overheid, werk je waarschijnlijk gewoon. Scholen zijn bijna altijd dicht.
- Tweede Paasdag en Tweede Pinksterdag: bij de meeste bedrijven een vrije dag. Ambtenaren zijn vrij, al kan voor specifieke functies, zoals bij de politie of defensie, een andere regeling gelden.
- Koningsdag: je bent waarschijnlijk vrij en krijgt die dag gewoon doorbetaald, zoals bij de meeste bedrijven. Ambtenaren zijn vrij.
- Bevrijdingsdag: niet iedereen is vrij. Wat voor jou geldt, staat in je contract of cao. Scholen zijn bijna altijd dicht.
- Hemelvaartsdag: je bent zeer waarschijnlijk vrij, zoals bij de meeste bedrijven. Ambtenaren zijn vrij.

Wil je het zeker weten, vraag het dan na bij je werkgever.

Feestdagen tellen ook mee voor termijnen, schrijft Rijksoverheid. Valt de laatste dag van een betalings- of reactietermijn op een zaterdag, zondag of officiële feestdag, dan schuift die termijn op naar de eerstvolgende dag die geen weekenddag of feestdag is.

## Lange weekenden in 2027

Dit gaat alleen over de kalender. Of je vrij bent, hangt van je werk af.

- Nieuwjaarsdag valt op vrijdag 1 januari, dus dat weekend telt drie dagen.
- Van Goede Vrijdag (26 maart) tot en met Tweede Paasdag (29 maart) zijn het vier dagen, als je op Goede Vrijdag vrij bent.
- Koningsdag valt op dinsdag 27 april. Alleen maandag 26 april ligt tussen het weekend en Koningsdag in. Voor scholieren valt Koningsdag in 2027 in de meivakantie.
- Bevrijdingsdag (woensdag 5 mei) en Hemelvaartsdag (donderdag 6 mei) liggen direct na elkaar. Met vrijdag 7 mei en het weekend erbij zijn dat vijf dagen op rij, als je op al die dagen vrij bent.
- Tweede Pinksterdag valt op maandag 17 mei, dus ook dat weekend telt drie dagen.

## Schoolvakanties in 2027

Rijksoverheid verdeelt Nederland in drie regio’s, zodat de schoolvakanties gespreid zijn. De datums hieronder komen uit het [overzicht van het schooljaar 2026-2027](https://www.rijksoverheid.nl/themas/onderwijs/schoolvakanties/overzicht-schoolvakanties-per-schooljaar/overzicht-schoolvakanties-2026-2027). De herfst- en kerstvakantie aan het eind van 2027 horen bij schooljaar 2027-2028 en staan daar niet in.

| Vakantie | Regio Noord | Regio Midden | Regio Zuid |
|---|---|---|---|
| Kerstvakantie | 19 dec 2026 t/m 3 jan 2027 | 19 dec 2026 t/m 3 jan 2027 | 19 dec 2026 t/m 3 jan 2027 |
| Voorjaarsvakantie | 20 t/m 28 feb 2027 | 20 t/m 28 feb 2027 | 13 t/m 21 feb 2027 |
| Meivakantie | 24 apr t/m 2 mei 2027 | 24 apr t/m 2 mei 2027 | 24 apr t/m 2 mei 2027 |
| Zomervakantie | 10 jul t/m 22 aug 2027 | 17 jul t/m 29 aug 2027 | 24 jul t/m 5 sep 2027 |

Goed om te weten:

- Voor de voorjaarsvakantie en de herfstvakantie geeft het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap adviesdata. Een school mag daarvan afwijken, bijvoorbeeld om de voorjaarsvakantie samen te laten vallen met carnaval. De datums van je eigen school staan in de schoolgids.
- Scholen kunnen de meivakantie met een week verlengen. De adviesdata daarvoor zijn 1 tot en met 9 mei 2027.
- Op Nieuwjaarsdag, Tweede Paasdag, Koningsdag, Bevrijdingsdag, Hemelvaartsdag, Tweede Pinksterdag en beide kerstdagen zijn alle scholen in principe dicht. Een school mag leerlingen ook op andere (religieuze) feestdagen vrijgeven. Rijksoverheid noemt Goede Vrijdag als voorbeeld.

Welke regio bij jou hoort, hangt van je gemeente af. Bij regio Noord horen onder meer Drenthe, Friesland, Groningen, Noord-Holland en Overijssel. Regio Midden omvat Zuid-Holland en het grootste deel van Utrecht, regio Zuid Limburg, Zeeland en het grootste deel van Noord-Brabant. In Flevoland en Gelderland hoort niet elke gemeente bij dezelfde regio. De volledige lijst staat op de pagina [Regio’s schoolvakantie](https://www.rijksoverheid.nl/themas/onderwijs/schoolvakanties/regios-schoolvakantie) van Rijksoverheid.

## Aftellen naar de volgende feestdag met Soon.

[Soon.](/nl/apps/soon/) is een aftelapp van Lagerland Apps, de uitgever van deze site. Je maakt een moment aan met de datum van de feestdag en de app telt de dagen af. Voor Tweede Pinksterdag maak je bijvoorbeeld een moment aan op maandag 17 mei 2027.

Zet het moment vast, dan staat het op de grote kaart bovenaan Home, het eerste scherm van de app. Soon. heeft 26 widgets voor het beginscherm, het toegangsscherm en ‘Stand-by’. De gratis widgets tonen het moment dat je hebt vastgezet. In de gids [Aftellen op je iPhone met een widget](/nl/guides/aftellen-op-iphone/) lees je hoe je zo’n widget toevoegt.

Drie dingen om te weten:

- Soon. is gratis tot 5 momenten. De 11 feestdagen in de tabel passen daar niet allemaal in. Kies de dagen die voor jou tellen, of neem Premium voor onbeperkt veel momenten.
- Een moment elk jaar laten terugkeren hoort bij Premium. Voor 1 januari, 5 mei en de kerstdagen werkt dat goed. Goede Vrijdag, Pasen, Hemelvaartsdag en Pinksteren vallen elk jaar op een andere datum, en Koningsdag schuift naar zaterdag als 27 april op een zondag valt. Die datums voer je elk jaar zelf in.
- Soon. werkt alleen op de iPhone en telt af naar de datum die je invoert. Controleer die datum dus in de lijst van Rijksoverheid.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Slapen rond een nachtdienst: de rit naar huis, de donkere kamer, het dutje en de vrije dagen</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/how-to-sleep-after-a-night-shift/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/how-to-sleep-after-a-night-shift/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Overdag slapen na een nachtdienst is lastig om redenen die weinig met discipline te maken hebben. Je biologische klok zegt dat het ochtend is, buiten is de straat wakker en de zon staat aan de hemel. Een deel van het meest concrete publieke advies hierover staat in een gratis cursus van het Amerikaanse instituut voor arbeidsveiligheid NIOSH, geschreven voor verpleegkundigen. Hieronder staat het in de volgorde waarin je het nodig hebt: het einde van de dienst, de rit naar huis, de slaapkamer, het dutje en de vrije dagen.</summary>
    <content type="html">Wie ’s nachts werkt, slaapt meestal korter en slechter dan mensen die ’s nachts slapen. Dat is het uitgangspunt van de [NIOSH Training for Nurses on Shift Work and Long Work Hours](https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels), een gratis cursus van het Amerikaanse National Institute for Occupational Safety and Health. De cursus is geschreven voor verpleegkundigen, maar het slaapadvies hangt niet van het beroep af. Tenzij er een andere bron staat, komt alles hieronder uit die cursus.

## De dag na een nachtdienst, in volgorde

In het voorbeeld van NIOSH is iemand om 8:00 uur thuis. Schuif de tijden op zodat ze bij jouw dienst passen.

| Wanneer | Wat je doet |
|---|---|
| Eerste helft van de dienst | Zit zo veel mogelijk in fel licht. Gebruik je cafeïne, dan nu. |
| Tweede helft van de dienst | Minder fel licht, tenzij je heel slaperig bent. Stop enkele uren voor het einde met cafeïne. |
| De rit naar huis | Alleen een donkere zonnebril als iemand anders rijdt. |
| Thuis, rond 8:00 uur | Direct naar bed. Heb je al uren niets gegeten, eet dan eerst een kleine maaltijd met eiwit en koolhydraten. |
| Ochtend tot vroege middag | Slaap zo lang als je kunt. Hoe meer slaap je voor 14:00 uur hebt, hoe beter je bent uitgerust. |
| Middag of avond | Slaap voor de volgende nachtdienst een dutje als dat kan. |
| Vrije dagen | Blijf op tot 3:00 of 4:00 uur en slaap tot 12:00 of 13:00 uur. |

Elke rij wordt hieronder met de bron toegelicht. De rijen over licht komen van de [pagina over licht tijdens de nachtdienst](https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod9/03.html){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) van de cursus. Die noemt het voordeel voor de biologische klok bij vaste nachtwerkers theoretisch; fel licht vroeg in de dienst is vooral bedoeld om alert te blijven.

## Maak de slaapkamer zo donker dat je je hand niet ziet

NIOSH legt de lat voor een slaapkamer overdag bij een kamer “zo donker dat je je hand voor ogen niet ziet” ([slapen na een nachtdienst](https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod9/05.html){: hreflang=&quot;en&quot;}, in het Engels). Gordijnen dichtdoen is daarvoor zelden genoeg. De [checklist voor licht in de slaapkamer](https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod6/02.html){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels):

- **Ramen:** verduisterende rolgordijnen of zware, gevoerde gordijnen, zo opgehangen dat er langs de randen geen licht lekt. Jaloezieën laten te veel door.
- **Deuren en gang:** doe de gangverlichting uit of leg een tochtstopper onder de deur. Komt er toch licht binnen, draag dan een slaapmasker tijdens de hele slaap.
- **In de kamer:** haal alles weg of dek alles af wat oplicht, zoals een verlichte klok, een telefoon of een tv.
- **Naar het toilet:** houd de route donker en vrij van obstakels, met zo nodig een zwak rood nachtlampje.

Lawaai is de andere helft. NIOSH noemt [oordoppen, een ventilator of een witteruismachine](https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod6/03.html){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). Vraag ook huisgenoten om niet in de slaapkamer te komen en stil te zijn. Zet je telefoon op ‘Niet storen’ en laat alleen gekozen contacten door voor noodgevallen. Houd de kamer koel en draai de wijzerplaat van de klok weg, zodat je niet steeds naar de tijd kijkt.

## Cafeïne hoort aan het begin van de dienst

NIOSH noemt een halfwaardetijd van cafeïne van [5 tot 6 uur](https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod6/04.html){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels), bij sommige mensen langer. De cursus raadt nachtwerkers die cafeïne gebruiken aan om die aan het begin van de dienst te nemen en enkele uren voor het einde te stoppen. De rekensom legt uit waarom: een kop koffie om 3:00 uur laat nog ongeveer de helft van de cafeïne in je lichaam achter als je om 8:00 of 9:00 uur gaat liggen.

Dezelfde pagina behandelt de rest van de aanloop naar het slapen: gedimd licht in het uur of de twee uur voor het naar bed gaan, geen zware of pittige maaltijden in de 2 tot 3 uur ervoor, niet te veel drinken en alcohol enkele uren eerder, omdat je ervan vroeg wakker kunt worden.

## De rit naar huis is het riskantste deel van de ochtend

NIOSH schrijft dat veel verpleegkundigen [overmatig slaperig zijn na nachtdiensten](https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod7/08.html){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) en een groter risico lopen op een ongeluk onderweg naar huis. Een kort dutje op het werk voordat je gaat rijden noemt de cursus als iets wat zou kunnen helpen. Er staat ronduit bij dat dit niet is getest.

Een zonnebril is een afweging. Fel ochtendlicht blokkeren op de rit naar huis kan ervoor zorgen dat je daarna langer slaapt, maar onderzoekers vrezen dat het ook het effect van licht dat je alert houdt wegneemt bij een bestuurder die al heel slaperig is. De [veiligste aanpak](https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod6/07.html){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) van NIOSH is een donkere zonnebril na een nachtdienst alleen te dragen als iemand anders rijdt, hem op te zetten voordat je naar buiten stapt en hem op te houden tot je weer in een donkere kamer bent.

## Het dutje voor de volgende nacht

NIOSH raadt aan om voor je weer aan het werk gaat een dutje te doen als dat kan: het telt op bij je totale slaap en helpt je de nacht door alert te blijven. Dit [preventieve dutje](https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod7/06.html){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) is meestal lang, een paar uur, genoeg om diepere slaap te bereiken en de slaapdruk van de komende nacht te verlichten. De studies die NIOSH noemt:

| Dutje voor de nachtdienst | Resultaat |
|---|---|
| 1,5 uur, 15:30 tot 17:00 uur | Verpleegkundigen en verzorgenden waren alerter in de tweede helft van hun eerste nachtdienst dan collega’s die geen dutje deden |
| 2,5 uur, 19:30 tot 22:00 uur | Betere alertheid tijdens een gesimuleerde nachtdienst dan zonder dutje |
| 3 uur, 14:00 tot 17:00 uur | Hogere alertheid tijdens de volgende nachtdienst dan zonder dutje |
| 2,5 uur, plus cafeïne aan het begin van de dienst | De combinatie verbeterde de alertheid |

In 2007 beoordeelden de practice parameters van de American Academy of Sleep Medicine [geplande dutjes voor of tijdens de nachtdienst](https://aasm.org/practice-parameters-published-in-the-journal-sleep-highlight-recommendations-for-the-evaluation-and-treatment-of-circadian-rhythm-sleep-disorders/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) als ‘standard’, de categorie met de grootste zekerheid, om de alertheid en prestaties van nachtwerkers te verbeteren.

Lange dutjes hebben een prijs: je bent suf als je wakker wordt. Dat heet slaapinertie (sleep inertia). Wakker worden na ongeveer [20 of ongeveer 90 minuten](https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod7/05.html){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) laat je doorgaans minder suf achter dan wakker worden na ongeveer een uur, in diepe slaap, en die sufheid kan binnen 15 tot 30 minuten verdwijnen. Slaapinertie [duurt langer](https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod7/03.html){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) als je te weinig hebt geslapen, dus houd genoeg tijd aan voordat je gaat rijden of iets doet waarbij een fout ertoe doet. Heb je oproepdiensten, waarbij een telefoon je op elk uur kan wekken? Dan gaat [hoe je slaapt tijdens een oproepdienst](/journal/how-to-sleep-on-call/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) dieper in op dat soort slaapinertie.

## Vrije dagen: houd een deel van het venster vast

Op elke vrije dag helemaal terugschakelen naar nachtslaap houdt je biologische klok in iets wat dicht bij een permanente jetlag komt. Het [compromis dat NIOSH beschrijft](https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod9/06.html){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels): blijf op vrije dagen op tot 3:00 of 4:00 uur en slaap tot 12:00 of 13:00 uur. Zo is een blok zoals 8:00 tot 12:00 uur zowel op werkdagen als op vrije dagen slaaptijd.

Dezelfde pagina waarschuwt voor de omgekeerde sluiproute: de hele dag wakker blijven voor de eerste nacht van een reeks of na de laatste. Je bent dan te veel uren wakker, wat het risico op ongelukken vergroot en na verloop van tijd ook het risico op chronisch slaaptekort. De cursus gaat niet uitgebreid in op wisselende roosters; wie met een wisselend rooster moeite heeft om te wennen, verwijst NIOSH naar een slaapspecialist.

## Wanneer het meer is dan een slechte week

Aanhoudende slaapproblemen moet je volgens NIOSH niet negeren, en een [slaapstoornis](https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod6/15.html){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) zoals slaapapneu of slapeloosheid kan genoeg slaap onmogelijk maken zolang die niet wordt behandeld. De pagina van de American Academy of Sleep Medicine over [shift work disorder](https://sleepeducation.org/sleep-disorders/shift-work/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) trekt een vergelijkbare lijn: een nieuwe dienst is voor veel mensen eerst moeilijk, maar heb je na enkele weken nog steeds moeite met inslapen of doorslapen, of ben je zelfs na 7 tot 8 uur slaap moe, dan kan er sprake zijn van een shift work disorder. Daarover praat je met je huisarts of een slaapspecialist, en ook over elk slaapmiddel of supplement.

## Waar AfterShift bij past

[AfterShift](/nl/apps/aftershift/) is een iPhone-app voor mensen met nacht-, wisselende en oproepdiensten. De app is een informatieve tracker: je ziet wat je slaap doet rond je diensten, maar de app stelt niets vast en behandelt niets. Geen van de adviezen hierboven hangt van de app af. Waar de app het advies raakt:

- **De app leest je slaap en plaatst die.** AfterShift leest slaap uit de Gezondheid-app, dutjes inbegrepen, en schrijft of deelt die gegevens nooit. De ‘Hersteltijdlijn’ op het tabblad Vandaag zet je laatste dienst, je slaap, je dutjes en je volgende dienst op één lijn, zodat je ziet waar elke slaap viel.
- **De app laat zien of aanpassingen in de slaapkamer werkten.** Per slaap zie je slaaptijd tegenover tijd in bed, de slaapefficiëntie, het middelpunt van de slaap en of je binnen het geplande venster sliep. Helpen nieuwe verduisterende gordijnen, dan zie je dat hier.
- **De app plant het volgende venster.** Voeg je volgende dienst toe en het tabblad Vandaag toont het slaapvenster ervoor, met een optioneel of voorgesteld dutje. Geef je aan dat je niet kunt dutten, dan stuurt de app geen herinneringen voor het dutjesvenster meer. De lange dutjes uit de tabel van NIOSH plan je zelf: ‘Dutje loggen’ legt ze vast, kan een dutjestimer van 25 minuten op het toegangsscherm starten en vraagt hoe het dutje ging.
- **De app timet cafeïne tegen je volgende dienst, niet tegen de klok.** Bij het instellen vraagt de app hoe lang je enkele reis naar je werk duurt en hoe gevoelig je bent voor cafeïne. De herinnering voor de cafeïnestop is afgestemd op je volgende dienst, en de stoptijd houdt rekening met wat je dronk en hoe gevoelig je bent. Je logt cafeïne met één tik op het tabblad Vandaag; de statistieken over cafeïne horen bij Premium.
- **Het tabblad Coach** heeft korte uitleg over licht, dutjes, de timing van cafeïne en de slaapomgeving overdag.

Met Premium krijgt elke slaap ook een ‘Herstelscore na dienst’, opgebouwd uit slaapduur, continuïteit en slaapfasen. Net als al het andere op het scherm is die er om je te informeren; de score oordeelt niet over je slaap. Je hebt geen account nodig en je gegevens blijven op je iPhone; op de [privacypagina](/nl/apps/aftershift/privacy/) staan de details, en [het ontwerpverhaal](/journal/building-a-sleep-app-for-night-shifts/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) legt uit waarom de app slapen overdag als normaal behandelt.

Het advies zelf is gratis en ouder dan elke app: een donkere kamer, vroege cafeïne, een dutje voor de volgende nacht en een arts als de slaap dan nog niet komt.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Warming-up voor krachttraining: wat zes studies zeggen en hoe je warming-upsets bijhoudt</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/warming-up-krachttraining/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/warming-up-krachttraining/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Zes studies over opwarmen voor krachttraining: wat ze vonden over prestaties, blessures en stretchen, en wat ze niet aantonen. Daarna lees je hoe je in de praktijk van lichte naar zware sets opbouwt en hoe je warming-upsets apart noteert, zodat ze je volume en records niet vertekenen.</summary>
    <content type="html">Een warming-up voor krachttraining bestaat meestal uit een paar lichte bewegingen en daarna lichtere sets van de oefening zelf. De zes studies hieronder vonden een voordeel voor prestaties in een deel van de metingen, maar tonen niet aan dat opwarmen blessures voorkomt. Dit is geen medisch advies.

## Wat zeggen de studies over een warming-up voor krachttraining?

Zes publicaties, elk met een link naar de samenvatting op PubMed. Ze beantwoorden niet dezelfde vraag.

| Studie | Onderzocht | Gemelde uitkomst |
|---|---|---|
| [Fradkin, Zazryn en Smoliga, 2010](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19996770/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | Meta-analyse van 32 studies naar warming-up en prestaties in lichamelijke activiteiten | Betere prestaties in 79% van de onderzochte criteria |
| [McCrary, Ackermann en Halaki, 2015](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25694615/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | Systematische review van 31 studies naar warming-up van het bovenlichaam | Sterk bewijs dat dynamische warming-ups met hoge belasting kracht en vermogen verbeteren; geen onderzoek naar blessurepreventie gevonden |
| [Ribeiro e.a., 2014](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25153744/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | 15 mannen, drie warming-upvormen en een controleconditie vóór bankdrukken, squats en curls | Geen significant verschil in herhalingen tussen de vier condities |
| [Abad e.a., 2011](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21544000/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | 13 getrainde deelnemers, 1RM op de beenpers na een specifieke of een gecombineerde warming-up | Gemiddeld 8,4% hoger 1RM met de gecombineerde warming-up dan met alleen de specifieke |
| [Fradkin, Gabbe en Cameron, 2006](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16679062/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | Review van gerandomiseerde onderzoeken naar warming-up en blessures | Drie van de vijf onderzoeken zagen significant minder blessures, twee geen significant verschil |
| [Kay en Blazevich, 2012](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21659901/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | Review van 106 studies naar statisch rekken en maximale spierprestaties | Nadelige effecten vooral bij rekken van 60 seconden of langer |

## Prestaties: wat vonden de meta-analyse en de proeven?

De meta-analyse uit 2010 nam 32 studies van hoge kwaliteit op, over warming-ups die meer waren dan alleen rekken. Een warming-up verbeterde de prestaties in 79% van de onderzochte criteria. De auteurs concluderen dat prestatiewinst na een adequate warming-up aantoonbaar is en dat weinig erop wijst dat opwarmen schadelijk is voor sporters. Ze noemen ook dat er weinig goed uitgevoerde gerandomiseerde onderzoeken zijn en vragen om meer.

De review uit 2015 keek naar het bovenlichaam: 31 studies met 25 vormen van warming-up en 43 uitkomstmaten. De auteurs vonden onder meer sterk bewijs dat dynamische warming-ups met hoge belasting kracht en vermogen verbeteren, dat kort statisch rekken geen effect heeft op vermogen en dat passief verwarmen of afkoelen als warming-up grotendeels ineffectief is.

In de proef uit 2014 deden 15 mannen vier sets bankdrukken, squats en curls op 80% van hun 1RM tot falen, in vier condities: controle, specifiek, aerobe warming-up en gecombineerd. Het totaal aantal herhalingen en de index voor vermoeidheid tussen de sets verschilden niet significant. De auteurs concluderen dat de warming-up de prestaties in deze oefeningen niet beïnvloedde.

## Algemeen of specifiek: eerst fietsen?

Volgens de auteurs van de studie uit 2011 is een algemene warming-up (zoals fietsen) bedoeld om de spiertemperatuur te verhogen en een specifieke warming-up om de neuromusculaire activering te vergroten. Ze vergeleken beide aanpakken bij 13 getrainde deelnemers. Alle deelnemers testten hun 1RM op de beenpers twee keer. De eerste keer deden ze alleen de specifieke warming-up: een set van 8 herhalingen op ongeveer 50% van het geschatte 1RM en een set van 3 herhalingen op 70%. De tweede keer fietsten ze eerst 20 minuten op een hometrainer op 60% van de maximale hartslag en deden ze daarna dezelfde specifieke warming-up. Met die toegevoegde algemene warming-up was het 1RM gemiddeld 8,4% hoger. Het ging om een test van maximale kracht bij 13 mensen.

## Voorkomt een warming-up blessures?

Daar geeft het onderzoek geen duidelijk antwoord op. De review uit 2006 vond vijf gerandomiseerde onderzoeken van hoge kwaliteit. In drie verminderde een warming-up het aantal blessures significant, in twee niet. De auteurs concluderen dat het bewijs onvoldoende is om routinematig opwarmen te steunen of te laten vallen, al wijst het meeste bewijs op een lager blessurerisico. De review uit 2015 over het bovenlichaam vond geen enkel onderzoek over blessurepreventie en noemt dat een duidelijke kennislacune. Heb je pijn of een blessure, bespreek dat dan met een zorgverlener.

## Stretchen vóór het tillen

De review uit 2012 vond dat statisch rekken van minder dan 30 seconden geen nadelig effect had op maximale spierprestaties (gemiddeld -1,1%) en dat 30 tot 45 seconden geen significant effect had (gemiddeld -1,9%). Een significante afname was waarschijnlijk bij 60 seconden of langer. Volgens de auteurs kun je korter dan 60 seconden rekken in een routine vóór de training zonder de maximale spierprestatie te schaden.

## Zo bouw je je warming-upsets op

Wat hieronder staat, is een gangbare aanpak uit de praktijk. Stap 2 lijkt op de specifieke warming-up uit de proef van 2011: een set van 8 en een set van 3 herhalingen, op ongeveer 50% en 70% van het geschatte 1RM.

1. Een paar lichte bewegingen zonder gewicht voor de gewrichten die de oefening belast.
2. Sets van dezelfde oefening met oplopend gewicht, lichter dan je werkgewicht.
3. Je werksets.

Het aantal sets en de stappen in gewicht hangen af van de oefening en van jou. Voor benen, bovenlichaam en fullbody werkt het hetzelfde: je bereidt de spieren en gewrichten voor die de volgende oefening gebruikt.

## Waarom je warming-upsets apart noteert

In [sets per spiergroep per week](/nl/journal/sets-per-spiergroep-per-week/) hangt het af van de regel die je kiest of warming-upsets meetellen. Het artikel over [RPE en RIR](/nl/journal/rpe-and-rir-explained/) raadt af om warming-ups te beoordelen, omdat die cijfers niets bruikbaars vertellen. In [hoe lang je rust tussen sets](/nl/journal/how-long-to-rest-between-sets/) lees je dat LiftLog de rusttimer start zodra je een werkset vastlegt en niet na een warming-upset. Wil je [progressive overload](/nl/journal/progressive-overload/) van training tot training volgen, dan houdt een aparte markering je warming-ups buiten de sets die je vergelijkt. Een [1RM schat je](/nl/journal/how-to-estimate-your-one-rep-max/) op je zwaarste werkset, niet op een warming-upset.

## Warming-upsets markeren in een app

In [GymLogger X](/nl/apps/gymlogger-x/) markeer je een set als warming-up (‘Markeren als warming-up’). Die set telt dan wel mee in het tonnage, maar niet in het setvolume van de week. Het scherm ‘Setvolume’ (Pro) laat warming-upsets ook buiten de telling. Een set als warming-up markeren kan ook in de gratis versie.

[LiftLog](/nl/apps/liftlog/) is een app voor krachttraining zonder abonnement. In het menu om een set toe te voegen kies je ‘Warming-up toevoegen’ of voeg je een getimede warming-up toe. Warming-upsets starten de rusttimer niet en tellen nooit mee voor persoonlijke records.

Beide apps zijn van Lagerland Apps en houden je training bij.

## Bronnen, geraadpleegd op 19 november 2026

- Fradkin AJ, Zazryn TR, Smoliga JM (2010): [Effects of warming-up on physical performance](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19996770/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- McCrary JM, Ackermann BJ, Halaki M (2015): [A systematic review of the effects of upper body warm-up on performance and injury](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25694615/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- Ribeiro AS e.a. (2014): [Effect of different warm-up procedures on the performance of resistance training exercises](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25153744/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- Abad CC e.a. (2011): [Combination of general and specific warm-ups improves leg-press one repetition maximum](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21544000/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- Fradkin AJ, Gabbe BJ, Cameron PA (2006): [Does warming-up prevent injury in sport?](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16679062/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- Kay AD, Blazevich AJ (2012): [Effect of acute static stretch on maximal muscle performance](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21659901/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Geluid uit video halen op je iPhone, gratis en zonder upload</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/geluid-uit-video-halen-iphone/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/geluid-uit-video-halen-iphone/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Foto’s en iMovie bewerken het geluid van een video op je iPhone. Wil je het geluid als los bestand, dan haal je het met MediaKit op je eigen apparaat uit de video, ook gratis. Hier lees je welke tool je daarvoor kiest, in welke formaten het geluid eruit komt en hoe je een video dempt.</summary>
    <content type="html">Geluid uit een video halen kan drie dingen betekenen: het geluid bewaren als apart audiobestand, het geluid weghalen en alleen het beeld houden (de video dempen), of het geluid omzetten naar een ander formaat. Hieronder eerst wat Apple beschrijft voor Foto’s en iMovie op de iPhone, daarna hoe het gaat met [MediaKit](/nl/apps/mediakit/), een app van Lagerland Apps die op je apparaat werkt.

## Wat doen Foto’s en iMovie met het geluid van een video?

Apple beschrijft voor twee eigen apps wat je met het geluid van een video kunt doen.

- **Foto’s.** Heb je een video met ruimtelijke audio opgenomen, dan kun je het geluid in Foto’s aanpassen met [‘Audiomix’](https://support.apple.com/nl-nl/guide/iphone/iph1d1344a2d/ios), op ondersteunde modellen. Je kiest uit ‘Standaard’, ‘In kader’, ‘Studio’ en ‘Film’, en met een schuifknop maak je het effect sterker of zwakker. Het geluid blijft in de video.
- **iMovie.** Voeg je in iMovie [een videofragment toe aan een filmproject](https://support.apple.com/nl-nl/guide/imovie-iphone/kna60516e1c7/ios), dan kun je alleen het geluid toevoegen: tik op ‘Meer’ en daarna op ‘Alleen audio’. Met de gele handgrepen kies je eerst welk deel van het fragment je wilt. Het geluid komt in de tijdbalk van je project, op de plek van de afspeelkop.

Een audiobestand dat je kunt versturen, bewaren of in een andere app kunt openen, maak je met MediaKit. In de app Opdrachten bouw je zelf opdrachten met meerdere stappen, en MediaKit heeft daar zes acties: video comprimeren, afbeeldingen converteren en comprimeren, pdf’s samenvoegen, een ZIP maken en tekst uit een afbeelding halen. Een actie voor het geluid van een video zit er niet bij.

## Geluid uit een video halen met MediaKit

MediaKit heeft meer dan 150 tools voor video, audio, afbeeldingen, pdf’s, archieven en e-books, op iPhone en Mac. Elke tool draait op je apparaat en de app doet zelf geen netwerkverzoeken. In de categorie Audio staat ‘Extraheren’, met in de app de omschrijving ‘De audiotrack uit een video halen’.

Zo ga je te werk:

1. Kies de video in Foto’s of Bestanden, of stuur de video vanuit het deelmenu van een andere app naar MediaKit.
2. Kies in de categorie Audio de tool ‘Extraheren’ en stel de opties in, zoals het formaat.
3. Bekijk de geschatte grootte van het resultaat op het toolscherm en tik op ‘Voer uit’.
4. Bewaar of deel het audiobestand. Op de iPhone staat het ook in het tabblad ‘Bibliotheek’.

## Gratis: ‘Converteer’

Vijf tools van MediaKit blijven zonder tijdslimiet gratis, één bestand tegelijk: Video comprimeren, Afbeelding comprimeren, Afbeeldingsgrootte wijzigen, Audio converteren en PDF comprimeren. ‘Extraheren’ hoort daar niet bij. Audio converteren is de tool ‘Converteer’ in de categorie Audio, en die leest naast audiobestanden ook het geluid van een video. Zo haal je zonder te betalen het geluid uit een video.

| Tool | Wat de tool doet | Gratis na de eerste 3 dagen |
|---|---|---|
| ‘Extraheren’ (Audio) | Haalt het geluid uit een video | Nee, alleen met Pro |
| ‘Converteer’ (Audio) | Leest het geluid van een video of een audiobestand en schrijft het als M4A, WAV, AIFF, ALAC of CAF | Ja, één bestand tegelijk |
| ‘Dempen’ (Video) | Haalt het geluid uit een video en houdt het beeld | Nee, alleen met Pro |

## In welk formaat krijg je het geluid?

‘Converteer’ schrijft M4A (AAC), WAV, AIFF, ALAC of CAF. De tool leest MP3, FLAC en de andere audioformaten die je systeem kan decoderen, maar MediaKit schrijft geen MP3. Zoek je precies een MP3-bestand, dan heb je een andere tool nodig. Op het scherm van ‘Converteer’ kies je een voorinstelling (Podcast, Muziek, Spraakmemo of Hi-fi) of stel je zelf het formaat, de bitrate, de samplefrequentie en de kanalen in.

## Het geluid uit een video weghalen: ‘Dempen’

Wil je de video houden en het geluid kwijt, dan doe je het omgekeerde van extraheren. In MediaKit haalt de tool ‘Dempen’ in de categorie Video het geluid uit een video. Net als ‘Extraheren’ werkt ‘Dempen’ de eerste 3 dagen na installatie zonder betaling, met één export per keer, en daarna heb je Pro nodig.

## Geluid uit een video halen online

Bij een online tool upload je de video. Wat er met een geüpload bestand kan gebeuren, beschrijft [ons artikel over foto’s uploaden naar een online converter](/journal/your-photos-shouldnt-ride-the-elevator/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). Hoe MediaKit zich verhoudt tot een online converter, lees je in [Alternatief voor CloudConvert zonder upload](/nl/alternatives/cloudconvert/).

MediaKit doet zelf geen netwerkverzoeken, dus de video blijft op je iPhone en de app werkt ook offline. Een account heb je niet nodig.

## Wat MediaKit niet doet, en wat het kost

- **Geen MP3 als uitvoer**, zoals hierboven.
- **Geen WebM.** MKV-bestanden gaan direct open, maar DTS-, E-AC-3- en MP3-audio in een MKV wordt weggelaten, met een melding. Houd het origineel als dat geluidsspoor belangrijk is. Hoe MKV naar MP4 gaat, lees je in [MKV naar MP4: remuxen zonder kwaliteitsverlies](/nl/journal/mkv-naar-mp4/).
- **Geen videobewerker met tijdlijn.** MediaKit is een verzameling tools met elk één taak.

‘Converteer’ en de andere vier gratis tools werken zonder tijdslimiet, één bestand tegelijk. De andere tools, ook ‘Extraheren’ en ‘Dempen’, werken de eerste 3 dagen zonder betaling, met één export per keer. Daarna heb je Pro nodig: € 4,99 per maand, € 24,99 per jaar of € 44,99 eenmalig, volgens de prijzen van de Nederlandse App Store. Eén aankoop geldt voor iPhone en Mac. Is de video zelf te groot om te delen, dan helpt Video comprimeren, ook een van de gratis tools. De limieten van mailproviders staan in [Video verkleinen voor mail](/nl/journal/compress-a-video-for-email/).

## Welke route past bij je?

Wil je het geluid als bestand bewaren, kies dan ‘Extraheren’, of ‘Converteer’ als je gratis wilt blijven. Wil je de video houden zonder geluid, gebruik dan ‘Dempen’. Heb je een MP3 nodig, dan past MediaKit niet. Alle drie de tools werken op je eigen apparaat.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Rust tussen sets: wat de studies zeggen, oefening voor oefening</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/how-long-to-rest-between-sets/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/how-long-to-rest-between-sets/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Een krachttraining bestaat grotendeels uit rust. Een set van acht herhalingen duurt ongeveer een halve minuut; de pauze voor de volgende set duurt twee of drie minuten. De rusttimer bepaalt dus meer dan het schema hoe lang je in de sportschool staat. De oude regel was een minuut voor spiergroei en drie voor kracht. Het onderzoek is sindsdien opgeschoven, en dit jaar verscheen ook een nieuw overzicht van het American College of Sports Medicine (ACSM). Dit zeggen de studies nu, per oefening en per doel.</summary>
    <content type="html">De rusttimer is de saaiste instelling in een trainingslog en toch bepaalt hij hoe lang een training duurt. Vijf oefeningen, drie sets per oefening, drie minuten tussen de sets: dat is ongeveer 40 minuten rust. Halveer de rust en de training is ongeveer 20 minuten korter. Of je daarmee nog iets anders kwijtraakt, hangt af van de oefening.

## Hoe lang moet je rusten tussen sets?

| Situatie | Rust | Waar het getal vandaan komt |
|---|---|---|
| Heel zware compoundsets, 1 tot 5 herhalingen | 3 tot 5 min | ACSM 2009: 3 tot 5 minuten voor gevorderde sporters die zwaar trainen |
| Compoundoefeningen, 6 tot 12 herhalingen (squat, bankdrukken, roeien, overhead press) | 2 tot 3 min | ACSM 2009: minstens 2 tot 3 minuten bij de hoofdoefeningen; in een onderzoek uit 2016 deed 3 minuten het beter dan 1 |
| Isolatie- en machineoefeningen (curls, zijwaarts heffen, beenextensies) | 60 tot 90 s | ACSM 2009: 1 tot 2 minuten bij aanvullende oefeningen; een meta-analyse uit 2024 zag geen duidelijk voordeel boven 90 seconden |
| Sets met veel herhalingen, gericht op uithoudingsvermogen | 30 tot 90 s | ACSM 2009: minder dan 90 seconden voor lokaal spieruithoudingsvermogen |
| Supersets met tegengestelde spieren (roeien + drukken) | Rust na het paar | Meta-analyse 2025: kortere trainingen, vergelijkbaar volume en resultaat |
| Weinig tijd | Verkort eerst de rust bij isolatiewerk, doe er dan een set bij | Onderzoek 2022: spiergroei volgde het totale volume, niet de lengte van de rust |

Rust dus langer bij de zware oefeningen die je als eerste doet en bij elke oefening waarbij je volgende set ver achterblijft bij de vorige. Bij oefeningen voor kleine spieren kun je korter rusten: daar kost kortere rust de minste herhalingen.

## Wat zegt het onderzoek over rust tussen sets?

Het onderzoek wijst steeds minder naar vaste voorschriften. Rust lijkt nu vooral mee te tellen omdat je er herhalingen mee behoudt.

| Bron | Wat is vergeleken | Wat is gevonden |
|---|---|---|
| [ACSM-standpunt (position stand), 2009](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19204579/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | Richtlijn, geen afzonderlijke studie | Minstens 2 tot 3 min bij zware hoofdoefeningen, 1 tot 2 min bij aanvullende oefeningen en voor hypertrofie, 3 tot 5 min bij zwaar werk voor gevorderden, minder dan 90 s voor uithoudingsvermogen |
| [Schoenfeld et al., 2016](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26605807/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | 1 min tegenover 3 min rust, 21 getrainde mannen, 8 weken | 3 min gaf meer winst in 1RM op squat en bankdrukken en meer spierdikte in het bovenbeen; geen verschil in spieruithoudingsvermogen |
| [Grgic et al., 2017](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28641044/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | Review van 6 studies naar hypertrofie | Met korte en met lange rust bouw je spiermassa op; getrainde sporters doen het mogelijk beter met langere rust |
| [Grgic et al., 2018](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28933024/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | Review van 23 studies naar kracht | Kracht stijgt ook bij minder dan 60 s; meer dan 2 min lijkt het best voor getrainde sporters, 60 tot 120 s is genoeg voor ongetrainden |
| [Singer et al., 2024](https://www.frontiersin.org/journals/sports-and-active-living/articles/10.3389/fspor.2024.1429789/full){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | Bayesiaanse meta-analyse, 9 studies | Klein voordeel voor hypertrofie bij rust van meer dan 60 s; geen merkbaar verschil boven 90 s |
| [ACSM-overzicht van reviews, 2026](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12965823/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | 137 systematische reviews | Rust tussen sets had geen invloed op kracht; te weinig gegevens om te zeggen of het hypertrofie beïnvloedt |

Het onderzoek uit 2016 wordt het vaakst aangehaald en is ook een goed onderzoek: getrainde mannen, 3 sets van 8 tot 12 herhalingen bij zeven oefeningen, drie fullbodytrainingen per week en rust als enige verschil tussen de groepen. De beperkingen zijn de omvang en de duur. Met eenentwintig mensen en acht weken kun je een verschil laten zien, maar geen precies optimum vaststellen.

Het ACSM-document van 2026 is het nieuwste en het voorzichtigste. Waar het standpunt van 2009 concrete minuten noemde, geeft het overzicht van 2026 helemaal geen advies over rust. In de reviews die het bekeek, was de lengte van de rust namelijk geen significante factor voor kracht en waren de gegevens over hypertrofie te mager voor een conclusie ([Currier et al., 2026](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12965823/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels)).

Rust telt nog steeds mee, maar minder zwaar dan inspanning en totaal volume, en vooral via het effect op het volume.

## Waarom helpt langere rust, als die helpt?

Je haalt in de latere sets meer herhalingen. Rust je tussen zware sets maar een minuut, dan blijven de tweede en derde set meestal onder de eerste. Over weken opgeteld levert dat minder totaal werk op.

[Longo et al. (2022)](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35622106/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) testten dit rechtstreeks. Achtentwintig mensen trainden tien weken lang één been tegelijk met beenextensies op 80% van hun 1RM, met 1 of 3 minuten rust. Bij sommige protocollen was de totale volumebelasting (gewicht keer herhalingen) gelijkgetrokken. De groei van de quadriceps volgde de volumebelasting: ongeveer 13% bij lange rust en bij korte rust met gelijk volume, ongeveer 7% bij de andere condities. De kracht steeg in alle condities ongeveer even sterk. De onderzoekers concludeerden dat de volumebelasting de groei bepaalde en het rustinterval zelf niet.

Singer en collega’s lezen hun meta-analyse uit 2024 op dezelfde manier: het voordeel van langer rusten dan 60 seconden komt waarschijnlijk doordat je minder volumebelasting verliest, en dat verlies vlakt af naarmate de rust langer wordt.

Rust in de praktijk dus lang genoeg dat je volgende set niet korter uitvalt. Rust je korter, uit tijdgebrek of omdat je dat prettiger vindt, doe er dan een set bij om de gemiste herhalingen in te halen.

## Hoe kort je een training in zonder veel te verliezen?

1. Verkort eerst de rust bij isolatie- en machineoefeningen. Bij curls, zijwaarts heffen en beenextensies herstel je snel tussen de sets. Bewaar de langere rust voor de eerste zware compoundoefening van de dag.
2. Combineer tegengestelde oefeningen. Een [meta-analyse uit 2025 in Sports Medicine](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39903375/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) vond dat supersets de trainingstijd verkortten bij een vergelijkbaar totaal aantal herhalingen en een vergelijkbare volumebelasting. Ook de winst in kracht en hypertrofie op lange termijn was vergelijkbaar. Tegengestelde paren zoals roeien met bankdrukken hielden het volume het best op peil. Paren met vergelijkbare bewegingen, zoals bankdrukken en dips, verlaagden het. Supersets voelden over het algemeen ook zwaarder en gaven meer vermoeidheid.
3. Rust minder en doe er een set bij. De condities van Longo waarin het volume was gelijkgetrokken, laten zien dat dit werkt.

## Moet je je rust eigenlijk timen?

Volgens mij wel, al heeft de reden weinig met fysiologie te maken. Elke progressieregel die op herhalingen stuurt, gaat ervan uit dat de herhalingen van de ene training vergelijkbaar zijn met die van de volgende. Rustte je op dinsdag twee minuten tussen de sets en op vrijdag vier omdat je op je telefoon zat, dan meten de herhalingen in je log net zo goed de rust als het tillen. Dat weegt het zwaarst bij [dubbele progressie](/journal/double-progression-explained/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels), waarbij het gewicht pas omhooggaat als elke set de bovenkant van het herhalingsbereik haalt.

Een timer houdt die factor constant en voorkomt dat de rust juist korter wordt op dagen dat je haast hebt.

Dit is trainingsinformatie en geen medisch advies. Heb je een hartaandoening of een hoge bloeddruk, of word je duizelig tijdens zware sets, vraag dan een zorgverlener hoe je zwaar tillen en rust het best aanpakt.

## Hoe LiftLog je rust timet

[LiftLog](/nl/apps/liftlog/) start de rusttimer zodra je een werkset vastlegt. Warming-upsets starten hem niet. De timer is een ring met de volgende set eronder en heeft knoppen om er 15 seconden bij te tellen, er 15 af te halen of de rust over te slaan.

Je standaardrust kies je in Instellingen, van 30 seconden tot 5 minuten. Elke oefening kan in plaats daarvan een eigen rusttijd hebben: een vaste tijd van 30 seconden, 1 minuut, anderhalve minuut, 2, 3 of 5 minuten, of een tijd die je fijn afstelt tussen 10 en 600 seconden. Daarmee kun je de tabel hierboven volgen, met lange rust bij de eerste zware oefening en korte rust bij het isolatiewerk.

Bij supersets en reuzensets springt de focus naar de volgende oefening in de groep zodra je een set vastlegt, zodat het logscherm de volgorde volgt waarin je traint.

De timer telt op de achtergrond door. Hij eindigt met een geluid en een haptische tik, die je allebei kunt uitzetten, en kan een melding ‘Rust voltooid’ sturen als je de app hebt verlaten. Schema’s en progressieregels komen aan bod in [een krachtschema kiezen dat je volhoudt](/nl/journal/choosing-a-strength-program-you-will-finish/).
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>HRV-waarde: waarom het cijfer op je Apple Watch zonder basislijn bijna niets zegt</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/apple-watch-hrv-without-a-baseline/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/apple-watch-hrv-without-a-baseline/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Een HRV van 42 ms op je Apple Watch kan uitstekend, gemiddeld of zorgelijk zijn, en zonder context weet je niet welke van de drie. Op zichzelf is het cijfer een van de vaakst verkeerd gelezen waarden in de gezondheidstechnologie voor consumenten. Dit artikel legt uit wat HRV je wel en niet vertelt, en waarom een persoonlijke basislijn het enige kader is waarmee je de meting kunt gebruiken.</summary>
    <content type="html">De Apple Watch meet een van de meest informatieve lichaamswaarden die je als consument kunt bijhouden, en bijna niemand gebruikt die goed.

Open de Gezondheid-app en tik op Hartritmevariabiliteit. Je ziet een rij getallen van de afgelopen weken, misschien een paar van 25, een paar van 45 en een paar van 80, en een grafiek van het bereik die er vaag informatief uitziet. Als je in de verkeerde hoek van internet bent beland, heb je misschien gelezen dat je HRV-waarde boven 50 ms “hoort” te liggen, of dat alles onder 30 “zorgelijk” is. Dat is ongeveer even nuttig als de bewering dat je “normale” lichaamstemperatuur 37,2 °C moet zijn, wie je ook bent. Het getal is echt. Het kader klopt niet.

## Wat HRV eigenlijk meet

HRV, of hartritmevariabiliteit, is de variatie in tijd tussen opeenvolgende hartslagen. De Apple Watch rapporteert SDNN, de standaarddeviatie van de intervallen tussen opeenvolgende normale hartslagen (de NN- of RR-intervallen), in milliseconden. Hoger betekent over het algemeen meer parasympathische activiteit van het zenuwstelsel (“rust en vertering”) en lager betekent over het algemeen meer sympathische activiteit (“vechten of vluchten”). Een structureel hogere trend hangt samen met cardiovasculaire conditie, herstelkwaliteit en een overwegend parasympathische toestand.

Tot zover niets aan de hand. De problemen beginnen als dezelfde woorden gelden voor twee mensen van wie de absolute waarden een factor drie uit elkaar liggen.

## De variatie tussen mensen is enorm

De absolute HRV van gezonde volwassenen loopt grofweg van 15 ms tot 150 ms in SDNN, een spreiding van een factor 10. Deze factoren verschuiven iemands persoonlijke basislijn:

- **Leeftijd.** De meeste longitudinale studies vinden dat HRV na je dertigste ruwweg 0,5 tot 1 ms per jaar daalt. Een 45-jarige met een HRV van 35 ms en een 25-jarige met 70 ms kunnen voor hun leeftijd allebei een perfecte parasympathische gezondheid hebben.
- **Geslacht.** De gemiddelde HRV is bij volwassen vrouwen iets lager dan bij mannen, al is de variatie binnen elk geslacht veel groter dan het verschil tussen beide.
- **Conditie.** Duurgetrainde mensen hebben in rust geregeld een 50 tot 100% hogere HRV dan ongetrainde mensen. Ook dat zegt niet evenredig veel: goed getrainde atleten zitten vaak in bereiken die een algemene tabel “verhoogd” zou noemen.
- **Lichaamshouding.** HRV is liggend hoger dan zittend, en zittend hoger dan staand.
- **Tijdstip.** Hoger ’s nachts, lager tijdens de actieve uren.
- **Meetmethode.** De optische PPG van de Apple Watch, op wisselende momenten, geeft andere waarden dan een borstband of een ECG van onderzoekskwaliteit, zelfs bij dezelfde persoon op hetzelfde moment.

HRV is een van die biologische waarden waarbij alleen *die van jou* iets betekent. Je 42 ms vergelijken met de 65 ms van een vriend zegt niets.

## Het juiste kader: je eigen basislijn over 60 dagen

De enige HRV-metingen die je betrouwbaar kunt duiden, zien er zo uit:

- **“De HRV (SDNN) van vandaag ligt X% boven of onder mijn eigen voortschrijdende gemiddelde over 7 dagen.”**
- **“Het gemiddelde van deze week ligt X% boven of onder mijn eigen voortschrijdende gemiddelde over 60 dagen.”**

Beide vergelijken je met jezelf, en dat neemt vrijwel alle verstorende factoren hierboven weg. Je leeftijd en geslacht veranderen niet in 60 dagen, je conditie verandert niet drastisch en je horloge is hetzelfde horloge. Wat wel verandert, is *wat je fysiologie deze week heeft verschoven ten opzichte van het afgelopen kwartaal*, en dat is de vraag die ertoe doet.

Zestig dagen werkt als venster voor je basislijn om drie redenen. Het zijn ongeveer twee menstruatiecycli, dus cyclische schommelingen middelen uit. Het beslaat twee gangbare trainingsmesocycli, dus aanpassing op korte termijn overheerst niet. En je krijgt genoeg niet-overlappende wekelijkse metingen om een standaarddeviatie iets te laten betekenen; met minder schommelt de SD zelf te sterk.

## Wat één lage meting wel en niet betekent

Een ochtend waarop je HRV 30% onder je gemiddelde van 7 dagen ligt, betekent dat *er iets is gebeurd*: laat eten, alcohol, slecht slapen, een stressvolle avond, het begin van een ziekte, zware training de dag ervoor of gewone biologische ruis van dag tot dag. Op zichzelf zegt het niet dat je moet rusten, hard moet trainen, in paniek moet raken of moet juichen.

Een *patroon* is wel diagnostisch. Drie dagen achter elkaar meer dan één standaarddeviatie onder je basislijn is een signaal. Een eenmalige daling van 25% na een bekende stressfactor vertelt je iets over die stressfactor, niet over je gezondheid. Een daling van 25% zonder aanwijsbare oorzaak die na 72 uur nog niet is verdwenen, verdient aandacht van een zorgverlener, niet van een consumentenapp.

Voor zelfexperimenten lijkt me deze drempel ongeveer goed: **minstens 10 metingen onder dezelfde omstandigheden binnen een venster van 60 dagen, en minstens één standaarddeviatie verschil tussen de omstandigheden**, voordat je een bevinding als iets anders behandelt dan ruis. Een “inzicht” met minder houvast is meestal een gok.

## Waarom HRV in de winter daalt (en andere seizoensruis)

Als je een Apple Watch draagt door een winter op het noordelijk halfrond, kun je verwachten dat je HRV-basislijn tussen oktober en februari 10 tot 20% zakt. De gebruikelijke oorzaken zijn kou, minder daglicht, minder aerobe activiteit, meer tijd binnen en een veranderd slaappatroon. Geen ervan wijst op ziekte, en ze trekken het getal allemaal omlaag.

Een winterdip lezen als “er is iets mis met me” is een van de meest gemaakte leesfouten. De juiste lezing is: “in de winter ligt mijn HRV lager, en dit is de nieuwe basislijn om afwijkingen aan te meten.” De basislijn hoort te verschuiven, want je fysiologie verschuift mee met de wereld om je heen.

## Wat dit in de praktijk betekent

Uit dit alles volgen een paar praktische regels:

1. **Vergelijk je cijfer nooit met dat van een ander.** Ook niet met dat van een vriend, een vreemde op Reddit of een infographic met een “normaal bereik”. Vergelijk jezelf met jezelf.

2. **Volg trends.** De HRV van één dag is vooral ruis. Het voortschrijdende gemiddelde over 7 dagen is het signaal, en de basislijn over 60 dagen is het kader waarmee je dat signaal kunt duiden.

3. **Lees het als een afwijking van je eigen basislijn.** HRV is bij benadering lognormaal verdeeld, dus hetzelfde verschil in milliseconden weegt zwaarder bij een lage basislijn dan bij een hoge. Pas als je de SDNN van vandaag uitdrukt als procentuele afwijking van je persoonlijke voortschrijdende gemiddelde, kun je de waarde duiden.

4. **Spoor je stressfactoren op.** Als je HRV steeds daalt na late trainingen, alcohol of lange schermtijd, kun je daar iets mee. Het probleem is een oorzaak die je niet kent, niet de daling zelf.

5. **Reken op seizoensverschuiving.** Lager in de winter en hoger in de zomer is normaal. Een pandemie, een ziekte, stress in je leven of een nieuwe baby verschuiven je basislijn ook. Zie het als een kader dat meebeweegt.

[Observa](/nl/apps/observa/) doet een groot deel hiervan voor je. De app zet je HRV (SDNN) af tegen je eigen gebruikelijke bereik, met een trend over 7 dagen gratis en over 30, 90 of 365 dagen met Premium. HRV weegt ook voor 25% mee in de dagelijkse gereedheidsscore, en ‘Waarom deze score?’ legt je in gewone taal uit wanneer je HRV buiten je gebruikelijke bereik valt en daardoor de score verandert. De analyse draait op je apparaat, en de app vergelijkt *jou, vandaag, met je eigen normaal*: de enige HRV-vergelijking die zin heeft.

## Kort samengevat

- **Absolute HRV verschilt 3 tot 10 keer tussen gezonde volwassenen.** Je cijfer vergelijken met dat van een ander zegt niets.
- **Je eigen basislijn, opgebouwd over weken, is het enige kader waarmee HRV bruikbaar wordt.** Schommelingen van 10 tot 25% van dag tot dag zijn normaal.
- **Trends tellen, losse metingen niet.** Drie dagen achter elkaar meer dan één SD onder je basislijn is een signaal. Eén dag is ruis.
- **HRV ligt in de winter lager dan in de zomer.** Een lagere waarde in de winter is normaal; die als ziekte opvatten is de bekende fout.
- **Lees SDNN als afwijking van je eigen basislijn.** HRV is bij benadering lognormaal verdeeld, dus vergelijk elke dag als percentage met je persoonlijke gemiddelde, niet met vaste drempels in milliseconden.

Het cijfer stond altijd al in je Gezondheid-app. Wat ontbrak, was een basislijn om het tegen af te zetten.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Ploegendienstroosters uitgelegd: DuPont, Pitman, 4-on-4-off, Continental en welke rotatie de meeste slaap kost</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/rotating-shift-schedules-explained/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/rotating-shift-schedules-explained/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">DuPont, Pitman, Panama, 4-on-4-off, Continental, Southern swing: de meeste roosters met wisselende diensten volgen een handvol vaste patronen, en de namen worden losjes gebruikt. Hier lees je wat elk patroon precies is, hoe het je tussen dag- en nachtdiensten laat wisselen en wat onderzoek zegt over de rotaties die de meeste slaap kosten.</summary>
    <content type="html">Een roterend rooster is een rooster waarin je diensttijden volgens een terugkerende cyclus veranderen, meestal zodat een vast aantal ploegen een werkplek dag en nacht kan bezetten. Een handvol vaste patronen dekt de meeste van die roosters. De namen worden losjes gebruikt en twee werkgevers kunnen met hetzelfde woord een ander rooster bedoelen, dus de volgorde van de diensten zegt meer dan het label.

## Wat zijn de gangbare ploegendienstroosters met rotatie?

In de roosters met 8-uursdiensten is V een vroege dienst, L een late dienst (middag- of avonddienst) en N een nachtdienst. In de 12-uursroosters is D een dagdienst en N een nachtdienst. De gemiddelde uren gelden zonder overwerk.

| Rooster | Dienstduur | Volgorde | Cyclus | Gemiddelde uren per week | Wisselen tussen dag en nacht |
|---|---|---|---|---|---|
| DuPont | 12 uur | 4N, 3 vrij, 3D, 1 vrij, 3N, 3 vrij, 4D, 7 vrij | 28 dagen | 42 | Vier wissels per cyclus |
| Pitman / Panama (2-2-3) | 12 uur | 2 werken, 2 vrij, 3 werken, 2 vrij, 2 werken, 3 vrij | 14 dagen | 42 | Vast dag of vast nacht, of een wissel om de 2 of 4 weken |
| 4-on-4-off (4 op, 4 af) | 12 uur | 4 werken, 4 vrij; roterende versie 4D, 4 vrij, 4N, 4 vrij | 8 of 16 dagen | 42 | Vier vrije dagen vóór elke wissel |
| Continental | 8 uur | Reeksen van 2 of 3 vroege, late en nachtdiensten, daarna vrije dagen | 28 dagen | 42 | Vooruit, elke 2 tot 3 dagen |
| Southern swing | 8 uur | 7V, 2 vrij, 7L, 2 vrij, 7N, 3 vrij | 28 dagen | 42 | Vooruit, elke week |
| 2-2-2 snel vooruit | 8 uur | 2V, 2L, 2N, 2 vrij | 8 dagen | 42 | Vooruit, elke 2 dagen |
| Vast vijf op, twee af | 8 uur | 5 werken, 2 vrij, altijd dezelfde dienst | 7 dagen | 40 | Geen |

Waarom staat er bijna overal 42? Een week heeft 168 uur. Vier ploegen die om de beurt die uren bezetten, werken gemiddeld elk 168 ÷ 4 = 42 uur, ongeacht de dienstduur. Het verschil zit in hoe de uren zich ophopen. Begin DuPont op een maandag en de vier weken komen uit op 48, 72, 48 en 0 uur. Begin Pitman op een maandag en een week met vijf diensten, het weekend inbegrepen, wisselt af met een week met twee diensten waarin vrijdag tot en met zondag vrij zijn. Daaraan dankt Pitman de reputatie dat je om het weekend vrij bent.

Met vijf ploegen wordt dezelfde som 168 ÷ 5 = 33,6 uur. Dat getal staat in Nederlandse cao’s bij de vijfploegendienst: de [cao voor de OWASE-bedrijven](https://www.fnv.nl/getmedia/707a98c3-75e7-42fd-ae87-9d2a0b5d9a8e/63-owase-bedrijven-cao-01-01-2026-tm-31-12-2026-v19082026.pdf?ext=.pdf) noemt een rooster waarin vijf ploegen elkaar van maandag tot en met zondag, dag en nacht, aflossen een volcontinudienst, met gemiddeld 33,6 uur per ploeg.

## Waarom klinken Pitman, Panama en 2-2-3 als hetzelfde?

Grotendeels zijn ze dat ook. Roosterhandleidingen gebruiken alle drie de namen voor hetzelfde ritme van 12-uursdiensten over 14 dagen, en sommige houden Panama aan voor de variant waarin de ploegen ook tussen dag en nacht wisselen. Continental is nog vager: op sommige werkplekken betekent het de voorwaartse rotatie met 8-uursdiensten over 28 dagen uit de tabel, op andere elk 2-2-3-rooster. Hoe jouw rooster ook heet, schrijf de komende 28 dagen uit als D, V, L, N en vrij, want op die volgorde reageert je slaap.

## Hoe wisselt elk rooster tussen dag en nacht?

Hoe zwaar een wissel is, hangt af van de richting waarin de klok verschuift en van het aantal uren tussen de laatste dienst van de ene soort en de eerste van de volgende.

De gratis trainingscursus van het Amerikaanse NIOSH voor verpleegkundigen benoemt de richting ([module 5](https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod5/04.html){: hreflang=&quot;en&quot;}, in het Engels). Van vroeg naar laat naar nacht is een voorwaartse rotatie, van nacht naar laat naar vroeg een achterwaartse. De cursus benoemt ook de snelheid: bij snelle rotatie wissel je binnen een week van dienst, bij langzame rotatie houd je elke dienst twee weken of langer, en wekelijkse rotatie zit daartussenin.

In een systeem met drie diensten van 8 uur wordt de tijd tussen twee diensten snel krap. Wissel je vooruit van een late dienst van 14:00 tot 22:00 uur naar een nachtdienst van 22:00 tot 06:00 uur de volgende dag, dan zit er 24 uur tussen. Wissel je achteruit van die nacht naar een late dienst op dezelfde dag, dan zijn het er 8. Ook een einde om 22:00 uur gevolgd door een begin om 06:00 uur laat 8 uur over, en in die 8 uur moeten de reistijd, een maaltijd en je slaap passen.

Roosters met 12-uursdiensten kennen alleen dag en nacht, dus daar telt de tijd tussen twee diensten zwaarder dan de richting. Toegepast op de tabel:

- Bij DuPont ligt het krapste punt midden in de cyclus: drie dagdiensten, een vrije dag, drie nachten. De andere wissel, van nacht naar dag, komt na drie vrije dagen.
- Een roterend 4-on-4-off-rooster legt altijd vier vrije dagen tussen een blok dagdiensten en een blok nachtdiensten.
- Pitman-ploegen met vaste dag- of vaste nachtdiensten wisselen nooit. Roterende Pitman-ploegen wisselen om de twee of vier weken, en dat is een langzame rotatie.
- Continental en 2-2-2 wisselen elke twee of drie dagen, altijd vooruit.
- Southern swing roteert vooruit, maar elke week en met zeven nachten achter elkaar.

## Waarom is achterwaartse rotatie zwaarder voor je slaap?

De gebruikelijke verklaring is dat de biologische klok van de mens iets langer dan 24 uur loopt. Die klok schuif je daardoor makkelijker later, zoals bij voorwaartse rotatie, dan eerder, zoals bij achterwaartse rotatie.

Het grootste onderzoek naar rotatierichting en slaap dat ik vond, is dat van [Shon en collega’s uit 2016 onder 4750 Koreaanse werknemers in de elektronica-industrie](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5011337/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels), in een systeem van drie diensten die om 06:00, 14:00 en 22:00 uur begonnen. Zo’n 38% van de achterwaarts roterende werknemers sliep slecht volgens de Pittsburgh Sleep Quality Index, tegen zo’n 28% van de voorwaarts roterende. Na correctie ging achterwaartse rotatie samen met 1,95 keer zo hoge odds op slechte slaap, en het verband was sterker bij werknemers van 30 jaar en ouder. Het was een cross-sectioneel onderzoek dat de rotatiesnelheid niet vastlegde, dus het laat een verband zien, geen bewijs.

Onderzoek waarin roosters echt werden veranderd, wijst dezelfde kant op. Een overzicht van veldonderzoek door [Sallinen en Kecklund (2010)](https://www.sjweh.fi/article/2900){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) vond dat de overstap van langzaam achterwaarts naar snel voorwaarts roterende diensten de alertheid verbeterde, en tot op zekere hoogte ook de slaap. Volgens de richtlijnen van NIOSH wen je makkelijker aan voorwaartse rotatie, en is wekelijkse rotatie de zwaarste snelheid, die je beter kunt vermijden ([module 5, vervolg](https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod5/06.html){: hreflang=&quot;en&quot;}, in het Engels).

Wat het onderzoek niet beslist, is de keuze tussen snel en langzaam. NIOSH merkt op dat sommige Amerikaanse onderzoekers de voorkeur geven aan langzame rotaties van twee weken of langer, die de biologische klok tijd geven om zich aan te passen, terwijl sommige Europese onderzoekers snelle voorwaartse rotaties verkiezen, met minder nachten achter elkaar. De conclusie van NIOSH is dat niet duidelijk is wat voor zorgmedewerkers het beste is.

## Waarom tellen quick returns zo zwaar?

Een quick return is een dienstwissel met 11 uur of minder tussen twee diensten. De [systematische review van Vedaa en collega’s uit 2016](https://cronfa.swansea.ac.uk/Record/cronfa22100){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) over 22 studies vond aanwijzingen dat quick returns op korte termijn de slaap, de slaperigheid en de vermoeidheid verslechteren. Over de gevolgen op langere termijn voor de gezondheid en de balans tussen werk en privé gaf het bewijs geen uitsluitsel. Sallinen en Kecklund zagen in verschillende roostersystemen hetzelfde patroon: nachtdiensten, vroege ochtenddiensten en quick returns gingen samen met korter slapen en meer slaperigheid.

De grens van elf uur komt uit regelgeving en richtlijnen. Het is de minimale dagelijkse rust in de [Europese arbeidstijdenrichtlijn](https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2003/88/oj/nld), die uitzonderingen toestaat wanneer ploegendienstwerkers van dienst wisselen, en de minimale tijd tussen diensten die de NIOSH-cursus van Knauth en Hornberger overneemt. Het voorbeeld van de cursus zelf is een late dienst die om 23:30 uur eindigt, gevolgd door een dagdienst om 07:00 of 08:00 uur. Trek de rit heen en terug, een maaltijd en de tijd om in slaap te vallen eraf, en zelfs van volle 11 uur blijft veel minder over dan een hele nacht.

## Wat zegt de Arbeidstijdenwet over rust en nachtdiensten?

In Nederland moet een rooster ook binnen de Arbeidstijdenwet passen. Arboportaal, de site van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, zet de regels voor werknemers van 18 jaar en ouder op een rij, [voor werk- en rusttijden](https://www.arboportaal.nl/onderwerpen/arbowet--en--regelgeving/werk--en-rusttijden-arbeidstijdenwet/werktijden-voor-18-jarigen-en-ouder) en [voor nachtdiensten](https://www.arboportaal.nl/onderwerpen/arbowet--en--regelgeving/werk--en-rusttijden-arbeidstijdenwet/nachtdienst/wat-zegt-de-wet-over-nachtdiensten). Een nachtdienst is daar een dienst waarin je meer dan een uur werkt tussen 00:00 en 06:00 uur.

| Onderwerp | Wat Arboportaal noemt |
|---|---|
| Dagelijkse rust | 11 uur aan één stuk per 24 uur; hooguit één keer per week 8 uur, en alleen als het werk dat nodig maakt |
| Rust na een nachtdienst die uiterlijk om 02:00 uur eindigt | Minstens 11 uur |
| Rust na een nachtdienst die na 02:00 uur eindigt | Minstens 14 uur |
| Rust na een nachtdienst van 12 uur | Minstens 12 uur |
| Rust na een reeks van 3 of meer nachtdiensten | Minstens 46 uur |
| Lengte van een nachtdienst | Hooguit 10 uur; een nachtdienst van 12 uur mag hooguit 5 keer per 2 weken en 22 keer per jaar |
| Diensten op rij waarvan er één een nachtdienst is | Hooguit 7, of 8 als een collectieve regeling dat afspreekt |
| Nachtdiensten die na 02:00 uur eindigen | Hooguit 36 per 16 weken; een collectieve regeling kan meer toestaan |

Ook na een nachtdienst mag de rust hooguit één keer per week terug naar 8 uur, als het soort werk of de situatie in het bedrijf dat vereist.

## Welke roosters zijn het zwaarst voor je slaap?

Geen enkel rooster is voor iedereen het beste. NIOSH zegt dat onderzoekers [niet één beste ontwerp kunnen aanbevelen](https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod5/04.html){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). De richtlijnen voor roosters ([deel 1](https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod5/05.html){: hreflang=&quot;en&quot;} en [deel 2](https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod5/06.html){: hreflang=&quot;en&quot;}, in het Engels) en de reviews hierboven geven toch een bruikbare checklist om je rooster langs te lopen:

| Kenmerk | Wat de richtlijnen zeggen | Waar het voorkomt |
|---|---|---|
| Achterwaartse stappen | Aan voorwaartse rotatie wen je makkelijker | Elk rooster met een laat einde, gevolgd door een vroeg begin |
| Quick returns | Minstens 11 uur tussen diensten | Achterwaartse stappen in 8-uursroosters, overwerk na een late dienst |
| Wekelijkse rotatie | De zwaarste snelheid, beter te vermijden | Southern swing |
| Lange reeksen nachtdiensten | Houd het aantal nachten achter elkaar in roterende roosters zo klein mogelijk | Southern swing (7), DuPont en roterend 4-on-4-off (4) |
| Vroege begintijden | Een begin om 06:00 uur of eerder verkort de slaap meestal | Vroege diensten om 06:00 uur bij Continental en andere 8-uursrotaties |
| Lange nachtdiensten | Late diensten en nachtdiensten van 8 uur of korter worden beter verdragen | 12-uursnachten bij DuPont, Pitman en 4-on-4-off |
| Rust na een reeks | Overweeg twee rustdagen na drie diensten van 12 uur | De drie dagen, een vrije dag, drie nachten van DuPont |

Over diensten van 12 uur vonden Sallinen en Kecklund dat de overstap van diensten van 8 naar 12 uur de slaap niet per se schaadde. Langere diensten betekenen minder wissels en dus minder kans op een quick return. Dat is een deel van de reden waarom 12-uursroosters zich ondanks de lange nachten hebben verspreid.

## Wat kun je doen met een rooster dat je niet zelf hebt gekozen?

De meeste mensen kunnen hun rooster niet opnieuw ontwerpen, maar ze kunnen wel de zwakke plekken vinden. Schrijf een hele cyclus uit en markeer elke tussenpoos van minder dan 11 uur en elke wissel naar nachtdiensten. Op die dagen moet je zuinig zijn op je slaap: een dutje vóór de eerste nacht (de [gids over slapen rond een nachtdienst](/nl/journal/how-to-sleep-after-a-night-shift/) legt uit hoe lang en wanneer), niets extra’s plannen op de wisseldag en eerlijk nagaan of je na de laatste nacht nog fit genoeg bent om te rijden.

NIOSH schrijft ook dat verpleegkundigen zich beter aanpassen als ze enige invloed op hun rooster hebben. Mag je op je werk diensten ruilen, ruil dan eerst de achterwaartse stappen en de quick returns weg. Slaap je na een aantal weken in een rotatie nog steeds niet goed, dan beschrijft de pagina van de American Academy of Sleep Medicine over een [slaapstoornis door ploegendienst](https://sleepeducation.org/sleep-disorders/shift-work/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) wanneer dat een reden is om met een arts te praten.

## Waar AfterShift bij past

Ik heb [AfterShift](/nl/apps/aftershift/) gemaakt voor mensen met zulke roosters, en de app hoeft niet te weten hoe jouw patroon heet. De rotatiebouwer heeft onder ‘Veelvoorkomende cycli’ voorinstellingen voor Drieploegendienst, 4 op / 4 af, 4 op / 3 af, 2 dag / 2 nacht, Panama (2-2-3), Vaste nachtdienst en Vaste dagdienst. DuPont, Continental en Southern swing bouw je als eigen cyclus van 1 tot 28 dagen uit je eigen diensttypes. Stel de startdag één keer in en de app vult de komende 8 weken van je rooster en vult die steeds aan. Je kunt diensten ook met de hand toevoegen of importeren uit je werkagenda (één agenda voor de komende 14 dagen in de gratis versie, meerdere agenda’s met automatische synchronisatie in Premium). De import leest de titel en de begintijd van elke afspraak en stelt op basis daarvan een dag-, avond-, nacht- of oproepdienst voor. Daarna meet de app elk venster van het einde van de ene dienst tot het begin van de volgende, niet van middernacht tot middernacht.

In dat venster zie je de wissels van hierboven terug. Het tabblad Vandaag plant het slaapvenster vóór je volgende dienst, met een optioneel of voorgesteld dutje, en de ‘Hersteltijdlijn’ zet je laatste dienst, je slaap, je dutjes en je volgende dienst op één lijn. De slaapschuldtrend toont je schuld per cyclus in een grafiek, met het label ‘Schuld neemt toe’, ‘Stabiel’ of ‘Herstellend’, zodat je ziet na welke stukken van een rotatie je de grootste achterstand had. Met Premium laat Paraatheid zien hoe hersteld je bent voor de volgende dienst. De herstelscore na dienst, ook Premium, gaat niet hoger dan 79 als de tijd tussen twee diensten korter is dan je slaapdoel, zoals bij de krapste quick returns, dus een slaap die in een korte wissel is geperst, scoort nooit ‘Uitstekend’. Op de [methodepagina](/apps/aftershift/methodology/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) staat hoe de scores zijn opgebouwd.

De app kan je rooster niet veranderen, maar legt wel vast welke wissels je de meeste slaap hebben gekost. Dat is bruikbaar bewijs als je ooit vraagt om die diensten te ruilen. Waarom de app van dienst tot dienst meet, legt het [artikel over het ontwerp](/journal/building-a-sleep-app-for-night-shifts/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) uit. Meer over slaap en herstel bij ploegendienst lees je op de pagina [Ploegendienst en gezondheid](/nl/for/shift-workers/).
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Hoeveel stappen per dag? Wat grote studies vonden en hoe je een doel kiest dat je volhoudt</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/how-many-steps-a-day-to-aim-for/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/how-many-steps-a-day-to-aim-for/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">De 10.000 stappen begonnen als slogan. De grote studies naar stappen en gezondheid wijzen op lagere aantallen en zijn het onderling meer eens dan de krantenkoppen doen voorkomen. Dit artikel laat zien wat ze maten en vonden, en hoe je daaruit een dagelijks aantal kiest dat je blijft halen, ook als er een app die je wilt openen achter dat getal wacht.</summary>
    <content type="html">De meeste volwassenen halen het grootste deel van de winst die het onderzoek kan zien bij ergens tussen ongeveer 6000 en 10.000 stappen per dag. Waar precies, hangt af van je leeftijd, en de winst begint al bij veel lagere aantallen. De 10.000 stappen komen uit een slogan. De meeste getallen die je over stappen leest, komen uit de vier studies hieronder.

De Nederlandse [Beweegrichtlijnen 2017 van de Gezondheidsraad](https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2017/08/22/beweegrichtlijnen-2017) geven hun advies in tijd in plaats van in stappen: voor volwassenen is dat per week minstens 150 minuten matig intensief bewegen.

## Wat vonden de grote stappenstudies?

| Studie | Wie werd gemeten | Wat ze vonden |
|---|---|---|
| [Lee et al., JAMA Internal Medicine, 2019](https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2019.0899){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | 16.741 Amerikaanse vrouwen, gemiddeld 72 jaar, ongeveer 4 jaar gevolgd | Ongeveer 4400 stappen per dag hing samen met lagere sterfte dan ongeveer 2700. Het risico bleef met meer stappen dalen tot ongeveer 7500 per dag en vlakte daarna af |
| [Saint-Maurice et al., JAMA, 2020](https://doi.org/10.1001/jama.2020.1382){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | 4840 Amerikaanse volwassenen van 40 jaar en ouder, ongeveer 10 jaar gevolgd | Vergeleken met 4000 stappen per dag hing 8000 samen met ongeveer het halve risico op overlijden door welke oorzaak ook (hazard ratio 0,49) en 12.000 met ongeveer een derde (0,35) |
| [Paluch et al., Lancet Public Health, 2022](https://doi.org/10.1016/S2468-2667(21)00302-9){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | 47.471 volwassenen uit 15 cohorten samengevoegd | Het risico daalde met meer stappen tot ongeveer 6000 tot 8000 per dag bij volwassenen van 60 jaar en ouder en tot 8000 tot 10.000 bij volwassenen onder de 60, en vlakte daarna af |
| [Ding et al., Lancet Public Health, 2025](https://doi.org/10.1016/S2468-2667(25)00164-1){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | 57 studies uit 35 cohorten | De curves knikten rond 5000 tot 7000 stappen voor sterfte door alle oorzaken, nieuwe hart- en vaatziekten, dementie en vallen. 7000 stappen per dag hing samen met 47% lagere sterfte door alle oorzaken dan 2000 stappen |

Bij elke rij horen twee kanttekeningen. Alle vier de studies zijn observationeel: mensen die meer lopen, verschillen van mensen die minder lopen op manieren die geen correctie helemaal ondervangt, en het team van Ding noemt residuele confounding zelf als een van de beperkingen. En in de twee Amerikaanse studies werden de stappen één keer gemeten, met een onderzoeksapparaat dat aan het begin ongeveer een week werd gedragen, en niet jarenlang bijgehouden. De getallen laten zien waar de curve knikt. Ze garanderen niet dat een bepaalde dosis een bepaalde uitkomst oplevert.

Over de vorm zijn ze het wel eens: meer stappen gaan samen met een lager risico, de steilste winst komt vroeg en de curve vlakt ergens in de hoge duizenden af. De studie van Saint-Maurice zag bij 12.000 nog een lager risico dan bij 8000; de gebundelde analyses zagen het afvlakken meestal eerder.

## Waar komen de 10.000 stappen vandaan?

Niet uit een studie. In een overzichtsstudie uit 2004 herleidden [Tudor-Locke en Bassett](https://doi.org/10.2165/00007256-200434010-00001){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) het getal tot Japanse wandelclubs en een reclameslogan van ruim dertig jaar eerder. Ze stelden een grove indeling voor gezonde volwassenen voor die nog steeds wordt aangehaald:

| Stappen per dag | Hun benaming |
|---|---|
| Minder dan 5000 | Sedentair |
| 5000 tot 7499 | Weinig actief |
| 7500 tot 9999 | Enigszins actief |
| 10.000 of meer | Actief |
| Meer dan 12.500 | Zeer actief |

Dezelfde overzichtsstudie merkte op dat 10.000 voor sommige groepen misschien niet vol te houden is, onder wie ouderen en mensen met een chronische aandoening. Als veelbelovend alternatief noemde ze doelen die uitgaan van iemands eigen beginpunt. Eenentwintig jaar later kwam de meta-analyse van Ding ongeveer op hetzelfde uit: 10.000 kan een doel blijven voor mensen die al actief zijn, terwijl 7000 voor velen realistischer kan zijn.

## Telt het tempo mee, of alleen het totaal?

Vooral het totaal. In de studie van Lee en in die van Saint-Maurice hingen de maten voor hoe snel mensen liepen eerst samen met lagere sterfte, maar zodra het totale aantal stappen was meegenomen, was het grootste deel van die verbanden niet meer duidelijk. De meta-analyse van Paluch vond één uitzondering die standhield: de snelste 30 minuten van de dag hingen na correctie voor het totaal nog samen met sterfte, de tijd boven 100 stappen per minuut niet.

Om een idee te geven van wat stevig doorlopen is: de [CADENCE-Adults-studie](https://doi.org/10.1186/s12966-019-0769-6){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) mat wandelaars van 21 tot 40 jaar op een loopband en legde 100 stappen per minuut vast als praktische drempel voor matige intensiteit en 130 voor zware intensiteit. Tempo kan iets toevoegen, maar zorg eerst dat het dagtotaal klopt.

## Hoe lang duurt elk doel?

Met ongeveer 110 stappen per minuut, een stevig wandeltempo, kost elk doel als één aaneengesloten wandeling zoveel tijd:

| Dagdoel | Aaneengesloten lopen met 110 stappen per minuut | Plaats in het onderzoek |
|---|---|---|
| 4000 | ongeveer 35 minuten | Net onder de ongeveer 4400 die Lee bij oudere vrouwen koppelde aan lagere sterfte dan ongeveer 2700 |
| 7000 | ongeveer 65 minuten | Het vergelijkingspunt van Ding: 47% lagere sterfte door alle oorzaken dan 2000 stappen |
| 8000 | ongeveer 75 minuten | Binnen het bereik waar Paluch de curve ziet afvlakken bij volwassenen boven de 60; de onderkant ervan voor wie jonger is dan 60 |
| 10.000 | ongeveer 90 minuten | De bovenkant van het bereik van Paluch voor volwassenen onder de 60 |
| 12.000 | ongeveer 110 minuten | Nog steeds een lager risico dan bij 8000 in de Amerikaanse steekproef van Saint-Maurice |

Die minuten overdrijven de inspanning, want een dagtotaal telt elke stap in de keuken, op kantoor en in de winkel mee. Het bewuste deel is het verschil tussen je doel en wat een gewone dag je al oplevert. Heb je een hartaandoening, een blessure of een andere reden om voorzichtig te zijn met bewegen, vraag dan een arts om advies voordat je iets aan een bewegingsdoel koppelt.

## Hoe kies je een doel dat je volhoudt?

1. **Zoek je beginpunt.** De grafiek Stappen in de Gezondheid-app toont een dagelijks gemiddelde over de afgelopen week of maand. Begin bij dat getal, wat het ook is.
2. **Leg het doel één wandeling hoger.** Een doel dat je zonder moeite haalt, doet niets, en een doel dat je alleen op je beste dagen haalt, houdt je apps het grootste deel van de tijd op slot. Mik op een getal dat je op een gewone dag alleen haalt als je er één bewuste wandeling bij doet.
3. **Verhoog het als het makkelijk wordt.** Na een paar weken waarin je het haalt, kost een stap omhoog weinig; te hoog beginnen eindigt meestal met opgeven.
4. **Houd rekening met dagen die anders lopen.** Een kantoordag en een zaterdag leveren zelden hetzelfde aantal op, dus het kan zinvol zijn ze elk een eigen doel te geven.

Je stappenaantal is dag tot dag een zwak getal om je gezondheid aan af te lezen; het hangt af van waar je telefoon was en wat voor dag het was ([meer hierover](/journal/apple-health-metrics-worth-interpreting/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels)). Als doel werkt het beter, want een dagtotaal is precies wat deze studies maten.

## Hoe EarnLock het getal gebruikt

[EarnLock](/nl/apps/earnlock/) houdt de apps die je kiest op slot tot je een dagelijks activiteitsdoel haalt, dus jouw doel bepaalt of dat voelt als een eerlijke prijs of als een muur. [Het pleidooi om met beweging te betalen](/journal/unlock-cost-outside-the-app/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) staat in een apart artikel; hier lees je hoe het doel zelf werkt.

- **Drie vaste doelen, een eigen getal of Adaptief.** De vaste doelen zijn Licht (4000 stappen), Standaard (8000) en Uitdaging (12.000). Je kunt ook een eigen getal intypen of Adaptief kiezen, dat binnen vaste grenzen 3% stijgt na een dag waarop je het doel haalt en 5% zakt na een dag waarop je het mist.
- **Stappen, of de eigen activiteitsmaten van Apple.** Stappen zijn het gratis doel. Premium voegt actieve minuten toe: dat zijn de trainingsminuten van Apple, de groene trainingsring die [Apple omschrijft](https://support.apple.com/nl-nl/guide/watch/apd3bf6d85a6/watchos) als de minuten waarin je flink actief bent geweest (vaste doelen 20, 30 en 45). Daarnaast komen actieve calorieën (150, 300 en 500 kcal).
- **Eén totaal per dag, uit de Gezondheid-app.** EarnLock leest het totaal van vandaag uit de Gezondheid-app op je iPhone. De Gezondheid-app [geeft overlappende bronnen een volgorde van voorrang](https://support.apple.com/nl-nl/108779) als ze een dag optelt, dus stappen die je iPhone en je Apple Watch allebei telden, worden niet dubbel geteld. Met Premium leest de Apple Watch-app van EarnLock de gezondheidsgegevens van het horloge zelf en zie je daarop hoe ver je nog van ontgrendelen af zit.
- **Het slot toont wat er nog ontbreekt.** Een vergrendelde app laat zien hoeveel stappen er nog nodig zijn, zoals “nog 2.026 stappen tot ontgrendeling”.
- **De helft telt mee en om middernacht begint de dag opnieuw.** Op de helft van je doel gaat een deel van je vergrendelde apps ongeveer een uur open, één keer per dag. Haal je het hele doel, dan blijven ze open tot middernacht (lokale tijd); daarna begint de teller weer bij nul.
- **Verhogen kan altijd; verlagen is gerantsoeneerd.** Je kunt het doel op elk moment verhogen. Verlagen gaat meteen in, en voor de volgende verlaging wacht je 24 uur, zodat een zwak moment het doel niet steeds verder omlaag kan praten. Met Premium kun je die wachttijd één keer per week overslaan.
- **Verschillende doelen voor verschillende dagen.** De slimme schema’s van Premium (Werkuren, Avonden, Weekenden en Slaap) kunnen elk Licht, Standaard of Uitdaging gebruiken. Zo pas je het advies over weekend en kantoordag hierboven toe.
- **Een week om te kalibreren.** De eerste zeven dagen zijn een schaduwweek: er wordt niets geblokkeerd en EarnLock telt hoe vaak je geblokkeerd zou zijn, zodat je kunt bijstellen voordat het je iets kost.

Sommige stappenapps verkopen schermtijd per stap; [Steppin](/alternatives/steppin/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) geeft bijvoorbeeld minuten per honderd stappen. De drempel van EarnLock vraagt om één dagtotaal, en dat is de eenheid die alle studies hierboven gebruikten.

Weet je niet waar je moet beginnen, neem dan het dagelijkse gemiddelde uit de Gezondheid-app, tel er een wandeling bij op en rond af naar het dichtstbijzijnde vaste doel. De 8000 stappen van Standaard liggen waar de gebundelde studies de curve voor de meeste volwassenen zien afvlakken. De 4000 van Licht zijn bedoeld als beginpunt voor iemand met een veel lager gemiddelde.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>VO2max-waarde: tabel per leeftijd voor mannen en vrouwen, en je Apple Watch</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/vo2max/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/vo2max/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">De VO2max wordt uitgedrukt in ml/kg/min, en wat een goede waarde is, hangt af van je leeftijd en geslacht. Hier staan gemeten waarden per leeftijd voor mannen en vrouwen, hoe de Apple Watch je cardioconditie schat, wat twee onderzoeken over de nauwkeurigheid vonden en hoe je de waarde kunt verbeteren.</summary>
    <content type="html">De VO2max is de grootste hoeveelheid zuurstof die je lichaam kan opnemen en verbruiken, gemeten bij maximale inspanning. Eén getal voor een goede VO2max-waarde bestaat niet: wat hoog of laag is, hangt af van je leeftijd en geslacht. Hieronder staan labwaarden per leeftijdsgroep, hoe de Apple Watch je cardioconditie schat en wat onderzoek over de nauwkeurigheid zegt. Dit is geen medisch advies. Heb je klachten bij inspanning, bespreek ze dan met je huisarts, wat je horloge ook toont.

## VO2max-waarde: tabel per leeftijd voor mannen en vrouwen

De tabel komt uit het FRIEND-register (Fitness Registry and the Importance of Exercise National Database), beschreven door [Kaminsky en collega’s in 2015](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4919021/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). Acht Amerikaanse laboratoria leverden 7783 maximale loopbandtests aan van mannen en vrouwen van 20 tot 79 jaar zonder bekende hart- en vaatziekte of COPD. De tests waren bedoeld om de conditie te bepalen voordat iemand aan een beweegprogramma of onderzoek begon. De VO2max is gemeten met ademgasanalyse, in ml/kg/min. Het zijn dus Amerikaanse labwaarden. Ze gelden niet als Nederlandse norm en zijn niet met een horloge gemeten.

| Leeftijd | Mannen 25e | Mannen 50e | Mannen 75e | Vrouwen 25e | Vrouwen 50e | Vrouwen 75e |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 20 tot 29 jaar | 40,1 | 48,0 | 55,2 | 30,5 | 37,6 | 44,7 |
| 30 tot 39 jaar | 35,9 | 42,4 | 49,2 | 25,3 | 30,2 | 36,1 |
| 40 tot 49 jaar | 31,9 | 37,8 | 45,0 | 22,1 | 26,7 | 32,4 |
| 50 tot 59 jaar | 27,1 | 32,6 | 39,7 | 19,9 | 23,4 | 27,6 |
| 60 tot 69 jaar | 23,7 | 28,2 | 34,5 | 17,2 | 20,0 | 23,8 |
| 70 tot 79 jaar | 20,4 | 24,4 | 30,4 | 15,6 | 18,3 | 20,8 |

Zo lees je de tabel: het 50e percentiel is de mediaan, de helft van de groep zit eronder en de helft erboven. Bij het 25e percentiel zit een kwart van de groep eronder, bij het 75e driekwart. Volgens de auteurs daalde de VO2max in dit register over vijf decennia met ongeveer 10% per decennium.

## VO2max-waarden bij vrouwen en mannen

Op elke leeftijd liggen de waarden voor vrouwen in de tabel lager dan die voor mannen. De mediaan voor vrouwen van 20 tot 29 jaar (37,6) is bijna gelijk aan die voor mannen van 40 tot 49 jaar (37,8). Vergelijk jezelf daarom met je eigen leeftijdsgroep en geslacht. Dat doet de Gezondheid-app ook, zie hieronder.

## Cardioconditie en VO2max op de Apple Watch

Op [de Nederlandse supportpagina](https://support.apple.com/nl-nl/108790) gebruikt Apple het woord cardioconditie voor je VO2max. Een Apple Watch Series 3 of nieuwer schat die met de hart- en bewegingssensoren tijdens work-outs buiten in de Work-out-app: buiten wandelen, buiten hardlopen of een wandeltocht. Work-outs binnen tellen niet mee, ook niet met fitnessapparatuur. De schattingen lopen van 14 tot 65 ml/kg/min. De Apple Watch houdt daarbij ook rekening met je leeftijd, geslacht, gewicht, lengte en medicijnen die je hartslag kunnen beïnvloeden.

Zo zie je je waarde:

1. Open de Gezondheid-app op je iPhone.
2. Tik op het tabblad ‘Gegevens’.
3. Tik op ‘Hart’ en daarna op ‘Cardioconditie’.
4. Kies ‘D’, ‘W’, ‘M’, ‘6M’ of ‘J’ voor het gemiddelde over een dag, week, maand, 6 maanden of een jaar.
5. Tik op ‘Toon alle cardioconditieniveaus’ en op een niveau om je resultaat te vergelijken met andere niveaus voor je leeftijd en geslacht. Met de knop ‘Info’ zie je de gemiddelde niveaus voor alle leeftijden, voor vrouwen, mannen of iedereen.

Die indeling is er vanaf 20 jaar. Zijn je niveaus laag voor je leeftijd en geslacht, dan stuurt Apple een melding, en opnieuw als ze laag blijven. Volgens Apples witboek van mei 2021 moet je die melding zelf aanzetten.

## Waarom je cardioconditie ontbreekt of niet klopt

- Alleen work-outs buiten tellen mee. Voor een eerste schatting moet je de Apple Watch mogelijk eerst minstens 24 uur dragen, waarna er nog verschillende work-outs en metingen buiten work-outs nodig zijn (supportpagina van Apple).
- Het witboek noemt als voorwaarden redelijk vlak terrein (minder dan 5% stijging of daling), een goed gps- en hartslagsignaal en genoeg inspanning. De eerste work-out van dit soort levert nog geen schatting op.
- Een verkeerde leeftijd, een verkeerd geslacht of een verkeerd gewicht in de Gezondheid-app kan de schatting steeds onnauwkeurig maken (witboek).
- Aandoeningen of medicijnen die je hartslag beperken, kunnen volgens de supportpagina een te hoge schatting geven.
- De schatting kan te laag uitvallen als je meer inspanning levert dan de Apple Watch kan zien, bijvoorbeeld met een zware rugzak of een kind, of op zand. Hetzelfde geldt als je hartslag hoger is door uitdroging, cafeïne, extreme hitte of een recente overgang naar grote hoogte (witboek). Ook de normale lichamelijke veranderingen tijdens een zwangerschap kunnen de schatting onnauwkeurig maken.

## Hoe nauwkeurig is de VO2max op de Apple Watch?

Apple beschrijft in het [witboek over cardiofitness](https://www.apple.com/healthcare/docs/site/Using_Apple_Watch_to_Estimate_Cardio_Fitness_with_VO2_max.pdf){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) een validatie met 221 deelnemers met een Apple Watch Series 4. De referentie was een projectie vanuit submaximale inspanning, dus zonder maximale test. De schatting lag gemiddeld 1,4 ml/kg/min boven die referentie, met een standaarddeviatie van 4,7. Apple concludeert dat de schatting nauwkeurig en betrouwbaar is vergeleken met gangbare methoden, met een gemiddelde fout van minder dan 1 MET (ongeveer 3,5 ml/kg/min). Het gaat om een onderzoek van de fabrikant naar het eigen product.

Een onafhankelijk onderzoek in [Mayo Clinic Proceedings: Digital Health](https://europepmc.org/article/MED/42094313){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels, 2026) vergeleek de Apple Watch Series 10 met een maximale loopbandtest met indirecte calorimetrie bij 40 gezonde volwassenen, van wie 20 vrouwen. De Apple Watch onderschatte de VO2max gemiddeld met 6,25 ml/kg/min, met brede grenzen van overeenstemming (−18,23 tot 5,73). De gemiddelde absolute fout was 6,79 ml/kg/min (13,2%). De Apple Watch plaatste 5 deelnemers (14%) in het juiste percentielbereik van het FRIEND-register en nog eens 12 (34%) in een aangrenzend bereik. De auteurs concluderen dat de overeenstemming per persoon zwak was; voor onderzoek op groepsniveau kunnen de schattingen volgens hen wel bruikbaar zijn.

De twee onderzoeken vergeleken met een andere referentie en komen tot verschillende uitkomsten. Je eigen afwijking kan groter zijn dan het gemiddelde in beide onderzoeken. Volgens het witboek wordt de schatting nauwkeuriger als je vaak buiten wandelt of hardloopt, je daarbij meer inspant en je Apple Watch ook buiten work-outs de hele dag draagt. Echt gemeten wordt de VO2max met een maximale inspanningstest met ademgasanalyse.

## Wat zegt een lage of hoge VO2max over je gezondheid?

Een Amerikaanse cohortstudie van [Mandsager en collega’s in JAMA Network Open (2018)](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30646252/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) volgde 122.007 volwassen patiënten die voor een loopbandtest waren doorverwezen. De mediane follow-up was 8,4 jaar. Na correctie voor risicofactoren hing de sterfte aan alle oorzaken omgekeerd samen met de conditie en was die het laagst in de fitste groep. De auteurs zagen geen bovengrens aan het voordeel.

Drie kanttekeningen. Het is een retrospectieve observationele studie bij mensen die voor een loopbandtest waren doorverwezen: ze laat een verband zien, en of een hogere VO2max zelf je leven verlengt, kan zo’n studie niet aantonen. De conditie werd daar geschat in metabole equivalenten (MET) op het hoogtepunt van de loopbandtest, zonder horloge. En wat een bepaalde waarde voor jou betekent, bespreek je het best met je huisarts.

## VO2max verbeteren

Apple schrijft op de supportpagina dat de meeste mensen hun VO2max kunnen verbeteren door hun cardiotraining intensiever en vaker te doen. Volgens het witboek geeft intervaltraining met hoge intensiteit in onderzoeken de grootste verbeteringen: meestal ongeveer 5 tot 10% bij programma’s van 6 tot 12 weken. Bij minder bewegen of inactiviteit zijn even grote of grotere dalingen gemeld, tot 27% binnen 2 tot 3 weken. Erfelijke factoren bepalen volgens het witboek naar schatting ongeveer 50 tot 70% van de verschillen in VO2max tussen mensen.

Hoeveel stappen per dag zinvol zijn, lees je in [Hoeveel stappen per dag?](/nl/journal/how-many-steps-a-day-to-aim-for/). Over een andere hartwaarde uit de Gezondheid-app gaat [Hartslag in rust](/nl/journal/hartslag-in-rust/), en het idee van een eigen basislijn staat in [HRV-waarde: waarom het cijfer op je Apple Watch zonder basislijn bijna niets zegt](/nl/journal/apple-watch-hrv-without-a-baseline/). In [de zes metingen in Apple Health die het lezen waard zijn](/journal/apple-health-metrics-worth-interpreting/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) hoort de VO2max bij de waarden die alleen over kwartalen verschuiven.

## VO2max volgen met Observa

[Observa](/nl/apps/observa/) is een app van Lagerland Apps. De app leest de VO2max die in de Gezondheid-app staat en berekent die niet zelf. De kaart ‘Cardioconditie’ op het tabblad ‘Hart’ toont de laatste waarde in ml/kg/min met een niveau (Superieur, Uitstekend, Goed, Redelijk of Verbetering nodig) en een trend (Verbeterend, Dalend of Stabiel). Het niveau zet je waarde af tegen volwassenen van dezelfde leeftijd en hetzelfde geslacht, met mediane waarden van de algemene bevolking; de FRIEND-tabel hierboven gebruikt de app daarvoor niet. Kent de app je leeftijd of biologisch geslacht niet, dan zie je alleen de waarde en de trend. De kaart is gratis. Het detailscherm met het verloop van de laatste metingen over 30 en 90 dagen hoort bij Premium.

Observa laat zien wat de Gezondheid-app heeft vastgelegd. De app is geen medisch hulpmiddel en stelt geen diagnose; het niveau is alleen een indicatie. De prijzen en de proefperiode staan op [de pagina van de app](/nl/apps/observa/).

## Bronnen, geraadpleegd op 19 november 2026

- Apple Support: [Je cardioconditieniveaus bijhouden](https://support.apple.com/nl-nl/108790).
- Apple: [Using Apple Watch to Estimate Cardio Fitness with VO2 max](https://www.apple.com/healthcare/docs/site/Using_Apple_Watch_to_Estimate_Cardio_Fitness_with_VO2_max.pdf){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels), mei 2021.
- Kaminsky LA, Arena R, Myers J. Reference standards for cardiorespiratory fitness measured with cardiopulmonary exercise testing. [Mayo Clinic Proceedings, 2015](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4919021/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- Lambe R en collega’s. Accuracy of VO2 max estimates from Apple Watch Series 10. [Mayo Clinic Proceedings: Digital Health, 2026](https://europepmc.org/article/MED/42094313){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
- Mandsager K en collega’s. Association of cardiorespiratory fitness with long-term mortality among adults undergoing exercise treadmill testing. [JAMA Network Open, 2018](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30646252/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Hoeveel dagen tot kerst: zo reken je het uit, met de datums voor 2026 en 2027</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/hoeveel-dagen-tot-kerst/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/hoeveel-dagen-tot-kerst/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-20T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Het aantal dagen tot kerst reken je zelf uit: tel de dagen van vandaag tot 24 december (kerstavond) of 25 december (eerste kerstdag). Hieronder staan de weekdagen van de kerstdagen in 2026 en 2027, de kerstvakantie volgens Rijksoverheid en twee manieren om op je iPhone af te tellen: met Agenda of met Soon.</summary>
    <content type="html">Het aantal dagen tot kerst verandert elke dag, dus hier staan de rekenregel en de vaste datums. Op 1 december zijn het 23 dagen tot kerstavond en 24 tot eerste kerstdag. Hieronder vind je de weekdagen voor 2026 en 2027 en de kerstvakantie per regio. Daarna lees je hoe je op je iPhone aftelt, met Agenda of met [Soon.](/nl/apps/soon/) van Lagerland Apps, de uitgever van deze site.

## Kerstavond en de kerstdagen in 2026 en 2027

| Dag | 2026 | 2027 |
|---|---|---|
| Kerstavond (24 december) | donderdag | vrijdag |
| Eerste kerstdag (25 december) | vrijdag | zaterdag |
| Tweede kerstdag (26 december) | zaterdag | zondag |

Rijksoverheid noemt in de [lijst met officiële feestdagen](https://www.rijksoverheid.nl/themas/onderwijs/schoolvakanties/vraag-en-antwoord/arbeidsovereenkomst-en-cao/officiele-feestdagen) Kerstmis op vrijdag 25 en zaterdag 26 december 2026 en op zaterdag 25 en zondag 26 december 2027. Kerstavond staat niet in die lijst. Volgens Rijksoverheid geeft geen wet werknemers recht op een vrije feestdag; of je vrij bent, staat in je cao of arbeidsovereenkomst. In 2027 vallen beide kerstdagen in het weekend. De andere feestdagen van dat jaar staan in [Feestdagen 2027 in Nederland](/nl/journal/feestdagen-2027/).

## Hoeveel dagen tot kerst: zo reken je het uit

Vandaag tel je niet mee. Daarmee werkt de regel zo:

- In december: 24 min de dag van de maand geeft de dagen tot kerstavond, 25 min de dag van de maand de dagen tot eerste kerstdag. Op 1 december zijn dat 23 en 24 dagen, op 10 december 14 en 15.
- In november: 30 min de dag van de maand, plus 24 voor kerstavond of 25 voor eerste kerstdag. Op 1 november zijn het 53 en 54 dagen.
- Op 24 december zelf is het 0 dagen tot kerstavond.
- Van kerstavond 2026 tot kerstavond 2027 zijn het 365 dagen.

Tussen 1 november en kerst valt nooit een schrikkeldag, dus de regel geldt elk jaar. Alleen de weekdagen verschuiven.

## Hoeveel dagen tot de kerstvakantie?

Volgens het [overzicht schoolvakanties 2026-2027](https://www.rijksoverheid.nl/themas/onderwijs/schoolvakanties/overzicht-schoolvakanties-per-schooljaar/overzicht-schoolvakanties-2026-2027) van Rijksoverheid loopt de kerstvakantie in regio Noord, Midden en Zuid op dezelfde dagen: van zaterdag 19 december 2026 tot en met zondag 3 januari 2027. Je rekent met dezelfde regel als hierboven: op 1 december 2026 zijn het 18 dagen tot de eerste vakantiedag.

Welke gemeenten bij welke regio horen, staat op de pagina [Regio’s schoolvakantie](https://www.rijksoverheid.nl/themas/onderwijs/schoolvakanties/regios-schoolvakantie). Wanneer de vakanties van je eigen school zijn, lees je in de schoolgids.

## Aftellen naar kerst op je iPhone met Agenda

Met de apps en instellingen die je iPhone al heeft, zet je de datum vast en krijg je een melding:

1. Open de Agenda-app en tik in de dagweergave op het plusteken om een activiteit op 24 of 25 december toe te voegen. Je geeft een titel op en kiest de begin- en eindtijd, zoals Apple in de [uitleg over activiteiten](https://support.apple.com/nl-nl/guide/iphone/iph3d110f84/ios) beschrijft.
2. Voor een melding tik je op de activiteit, dan op ‘Wijzig’ en daarna op ‘Melding’. Je kiest bijvoorbeeld ‘Bij aanvang’ of ‘5 minuten ervóór’.
3. Een widget zet je op het beginscherm door je vinger op de achtergrond te houden tot de apps gaan trillen, op het plusteken te tikken en ‘Voeg widget toe’ te kiezen. Dat staat in de [uitleg over widgets](https://support.apple.com/nl-nl/guide/iphone/iphb8f1bf206/ios).
4. Op het toegangsscherm houd je je vinger op het scherm, tik je op ‘Pas aan’ en daarna op ‘Voeg widgets toe’, volgens de [uitleg over het toegangsscherm](https://support.apple.com/nl-nl/guide/iphone/iph4d0e6c351/ios).

Wil je elke dag een getal zien dat aftelt, dan gebruik je een aftelapp met widgets.

## Aftellen naar kerst met Soon.

Soon. is een aftelapp voor de iPhone. Zo zet je kerst erin:

1. Tik op het plusteken en vul bij ‘Wat is het moment?’ bijvoorbeeld “Kerst” in, met 24 december voor kerstavond of 25 december voor eerste kerstdag. Een tijd is optioneel. Met een tijd tellen de widgets in de laatste 24 uur live af in uren en minuten; de kaart in de app toont altijd het aantal dagen.
2. Zet het moment vast met ‘Vastpinnen’. Gratis widgets tonen één moment: het vastgezette, of een ander moment dat eerder komt en binnen 7 dagen valt.
3. Kies een widget. Soon. heeft 26 widgets voor het beginscherm, het toegangsscherm en ‘Stand-by’. Welke widget bij je past en hoe je hem toevoegt, lees je in de gids [Aftellen op je iPhone met een widget](/nl/guides/aftellen-op-iphone/).

### Waar je de aftelling ziet

- Op het beginscherm voeg je de widget toe zoals in stap 3 hierboven en kies je Soon. in de lijst.
- Op het toegangsscherm zijn ‘Soon · Lock Row’ en ‘Soon · Inline’ gratis.
- Voor ‘Stand-by’ is er de gratis widget ‘Soon · StandBy’. ‘Stand-by’ start volgens Apple als de functie in Instellingen aanstaat en je de iPhone met het toegangsscherm open aan de oplader op zijn kant zet. Zie de [uitleg over ‘Stand-by’](https://support.apple.com/nl-nl/guide/iphone/iph878d77632/ios).
- Met Premium loopt de ‘Laatste aftelling’ in de laatste 24 uur op je toegangsscherm en in het Dynamic Island. Met ‘Op vergrendelscherm houden’ kun je die al tot 90 dagen van tevoren tonen. iOS kan zo’n live activiteit na een paar uur beëindigen.
- Vanaf iOS 18 is er ook een bediening voor het bedieningspaneel die de resterende dagen toont.

Met Premium kies je per widget een eigen moment, bijvoorbeeld kerst op het toegangsscherm en oud en nieuw op het beginscherm. Ook de meldingen 7 dagen, 3 dagen en 1 dag van tevoren en op de dag zelf horen bij Premium.

### Een checklist voor de dagen ervoor

Elk moment kan in Planning een checklist en een tijdlijn hebben, en Soon. stelt ook voor feestdagen een beginplan voor. De planmodus is gratis. Je vinkt taken af en voegt eigen mijlpalen toe, zoals “cadeaus kopen” of “kerstkaarten versturen”. Hoe de planmodus werkt, staat in [Hoe de planmodus een checklist maakt voor een bruiloft, reis of baby](/journal/how-plan-mode-builds-a-checklist/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). Waarom een zichtbare aftelling meer oplevert dan één herinnering, lees je in [de psychologie van vooruitkijken](/journal/countdown-psychology-why-anticipation-beats-reminders/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).

### Goed om te weten over Soon.

- Soon. werkt alleen op de iPhone, niet op de iPad, de Mac of de Apple Watch.
- Een live aftelling die je met anderen deelt, heeft Soon. niet. Je deelt een aftelling als afbeelding, en in de gratis versie staat daar een klein Soon.-watermerk op.
- Meer dan 5 momenten vraagt Premium, net als een moment dat elk jaar terugkomt. Dat laatste is handig voor kerst, dat elk jaar op dezelfde datum valt. Terugkerende momenten bekijken is gratis.

Je momenten staan op je iPhone en, als je dat aanzet, in je eigen iCloud. De app heeft geen advertenties en geen tracking, en je hebt er geen account voor nodig. Hoe Soon. zich verhoudt tot een andere aftelapp, lees je in [Soon. vergeleken met Countdown Star](/nl/alternatives/countdown-star/). Soon. staat in de [App Store](https://apps.apple.com/app/id6757280643).

## Bronnen, geraadpleegd op 19 november 2026

- Rijksoverheid: [Wanneer zijn de officiële feestdagen in Nederland?](https://www.rijksoverheid.nl/themas/onderwijs/schoolvakanties/vraag-en-antwoord/arbeidsovereenkomst-en-cao/officiele-feestdagen), [Overzicht schoolvakanties 2026-2027](https://www.rijksoverheid.nl/themas/onderwijs/schoolvakanties/overzicht-schoolvakanties-per-schooljaar/overzicht-schoolvakanties-2026-2027) en [Regio’s schoolvakantie](https://www.rijksoverheid.nl/themas/onderwijs/schoolvakanties/regios-schoolvakantie).
- Apple Support: [Activiteiten aanmaken en wijzigen in Agenda op de iPhone](https://support.apple.com/nl-nl/guide/iphone/iph3d110f84/ios), [Widgets toevoegen, wijzigen en verwijderen op de iPhone](https://support.apple.com/nl-nl/guide/iphone/iphb8f1bf206/ios), [Een aangepast iPhone-toegangsscherm aanmaken](https://support.apple.com/nl-nl/guide/iphone/iph4d0e6c351/ios) en [‘Stand-by’ op de iPhone gebruiken](https://support.apple.com/nl-nl/guide/iphone/iph878d77632/ios).
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Slaaptekort inhalen: kan het, hoe snel gaat het en wat laten studies zien?</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/slaaptekort-inhalen/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/slaaptekort-inhalen/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-20T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Slaaptekort is het verschil tussen de slaap die je nodig hebt en de slaap die je krijgt. Drie studies onderzochten of je dat verschil kunt inhalen en hoe lang dat duurt. Je leest wat ze vonden, wat Thuisarts en de Hersenstichting adviseren en wat er bij ploegendienst anders is.</summary>
    <content type="html">Slaaptekort inhalen lukt maar gedeeltelijk. Studies met gezonde volwassenen laten zien dat herstel dagen kan duren en dat uitslapen in het weekend niet alles goedmaakt. Dit artikel gebruikt drie studies, adviezen van Thuisarts en de Hersenstichting en onze eigen apps. Het is geen medisch advies.

Slaaptekort heet ook wel slaapschuld. Beide woorden betekenen hetzelfde: het verschil tussen de slaap die je nodig hebt en de slaap die je krijgt.

## Hoeveel slaap heb je nodig?

Hoeveel slaap iemand nodig heeft, verschilt per persoon. Volgens [Thuisarts](https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-slaap-slecht-wat-kan-zijn) slapen de meeste volwassenen 7 tot 9 uur per nacht en ouderen 7 of 8 uur, en kan korter dan 7 uur ook normaal zijn. Je rust genoeg uit als je je overdag fit of best fit voelt en kunt doen wat je normaal op een dag doet.

## Kun je slaaptekort inhalen? Wat de studies laten zien

| Studie | Wat is onderzocht | Uitkomst |
|---|---|---|
| [Banks en collega’s, Sleep 2010](https://doi.org/10.1093/sleep/33.8.1013){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | 159 gezonde volwassenen van 22 tot 45 jaar in het laboratorium. Vijf nachten van 4 uur in bed, daarna één herstelnacht van 0, 2, 4, 6, 8 of 10 uur in bed. Een controlegroep van 17 mensen lag elke nacht 10 uur in bed | Hoe langer de herstelnacht, hoe beter de uitkomsten. Na 10 uur in bed (8,96 uur slaap) waren de prestaties op een aandachtstest, de slaperigheid en de vermoeidheid nog niet volledig hersteld |
| [Kitamura en collega’s, Scientific Reports 2016](https://doi.org/10.1038/srep35812){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | De optimale slaapduur, bepaald met een reeks lange nachten in het laboratorium, vergeleken met de gebruikelijke slaapduur thuis | Eén uur potentieel slaaptekort had vier dagen nodig om te herstellen tot de optimale slaapduur |
| [Depner en collega’s, Current Biology 2019](https://doi.org/10.1016/j.cub.2019.01.069){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) | 36 gezonde jonge volwassenen in drie groepen: 9 uur slaapkans (controle), 5 uur slaapkans, en 5 uur in de werkweek met in het weekend vrij slapen | Uitslapen in het weekend voorkwam geen ontregeling van de stofwisseling toen het slaaptekort terugkwam |

Banks en collega’s concluderen dat volledig herstel na zulke vijf korte nachten mogelijk een langere nacht vraagt, meerdere herstelnachten of allebei. Eén nacht hielp, maar was in deze studie niet genoeg.

## Hoe snel kun je slaaptekort inhalen?

Kitamura en collega’s noemen een duur: één uur tekort had vier dagen nodig. Het tekort was daar het verschil tussen de optimale slaapduur, gemeten in het laboratorium, en de gebruikelijke slaapduur thuis. Het is een uitkomst uit één studie, geen schema voor jouw week.

De Hersenstichting beschrijft wat er gebeurt na een avond laat naar bed: je lichaam probeert het tekort de volgende nacht in te halen door dieper te slapen. Ga daarom weer op tijd naar bed en sta op je gewone tijd op. Zo kom je het snelst weer in je ritme.

## Uitslapen in het weekend: wat Depner vond

Depner en collega’s bootsten een werkweek na. Eén groep kreeg 9 uur slaapkans per nacht (8 personen), één groep 5 uur zonder herstel (14 personen) en één groep 5 uur in de week met een weekend vrij slapen (14 personen). In die laatste groep volgden na het weekend nog twee korte nachten.

In het weekend sliepen de deelnemers in totaal ongeveer 1,1 uur meer dan bij de start, en na het avondeten aten ze minder dan op de dagen met te weinig slaap. Na het weekend sloeg dat weer om. Bij de nieuwe korte nachten schoof hun biologische klok naar achteren, aten ze na het avondeten meer en steeg hun lichaamsgewicht. De insulinegevoeligheid van het hele lichaam, de lever en de spieren daalde met ongeveer 9% tot 27%. In de groep zonder herstelweekend daalde de insulinegevoeligheid van het hele lichaam met ongeveer 13%.

Volgens de onderzoekers wijzen de resultaten erop dat uitslapen in het weekend geen goede manier is om stofwisselingsproblemen door steeds terugkerend slaaptekort te voorkomen. Het ging om 36 mensen en een korte periode. Wat uitslapen op lange termijn doet, laat de studie niet zien.

## Chronisch of langdurig slaaptekort inhalen

Wie langere tijd slecht slaapt, heeft meer aan de oorzaak dan aan extra uren in bed. Volgens Thuisarts komt slecht slapen vaak door stress, een onregelmatig slaapritme, psychische klachten of middelen zoals cafeïne, nicotine en alcohol. Onder een onregelmatig slaapritme noemt Thuisarts ook ’s nachts werken.

Thuisarts beschrijft een reactie die logisch lijkt: je gaat vroeg naar bed, slaapt langer uit of slaapt overdag om de gemiste slaap in te halen. Juist daardoor ga je volgens Thuisarts steeds slechter slapen. Je valt moeilijker in slaap, slaapt minder diep en ligt langer wakker.

## Wat Thuisarts en de Hersenstichting adviseren

De adviezen hieronder komen uit de [slaapadviezen van Thuisarts](https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-wil-beter-slapen-slaapadviezen) en de [slaaptips van de Hersenstichting](https://www.hersenstichting.nl/gezonde-hersenen/slaap/):

- Sta elke dag rond dezelfde tijd op, ook in het weekend en volgens Thuisarts ook als je niet bent uitgeslapen. Ga ook rond dezelfde tijd naar bed.
- Een keer laat naar bed is geen probleem, schrijft de Hersenstichting, maar probeer dan niet veel langer uit te slapen.
- Ga elke dag een uur naar buiten, vooral in de ochtend, en beweeg overdag genoeg.
- Drink in de 6 uur voor het slapen geen koffie, zwarte of groene thee, cola of energiedrank, en drink geen alcohol om in slaap te vallen.
- Leg je telefoon, tablet of computer 1 of 2 uur voor het slapen weg.
- Lig maximaal 8 uur in bed.
- Weet je niet waardoor je slecht slaapt? Vul een week een slaapdagboek in.

De Hersenstichting raadt geen dutjes of powernaps aan. Kom je de dag niet door zonder, slaap dan niet langer dan 20 minuten en niet na het middaguur.

## Slaaptekort bij ploegendienst

Bij ploegendienst slaap je op wisselende tijden, dus vaste tijden zijn niet altijd haalbaar. Voor adviezen bij werken in wisselende diensten verwijst Thuisarts naar een aparte pagina over ’s nachts werken. Slaap je slecht door je werk, dan kun je volgens Thuisarts met de bedrijfsarts praten. Je leidinggevende hoeft niet te weten dat je daar bent geweest.

Hoe je slaapt na een nachtdienst, lees je in [Slapen rond een nachtdienst](/nl/journal/how-to-sleep-after-a-night-shift/). Op de pagina [Ploegendienst en gezondheid: iPhone-apps voor slaap en herstel](/nl/for/shift-workers/) staan apps voor werk in diensten. Hoeveel diepe slaap je nodig hebt, lees je in [Hoeveel diepe slaap heb je nodig?](/nl/journal/hoeveel-diepe-slaap/).

## Je slaap bijhouden met AfterShift en Observa

Thuisarts raadt mensen die slecht slapen af om een smartwatch te gebruiken. Zo’n horloge meet je slaap volgens Thuisarts niet betrouwbaar en kan je onrustig maken. Een app vervangt ook geen advies van je huisarts of bedrijfsarts.

Lagerland Apps maakte [AfterShift](/nl/apps/aftershift/) voor mensen in ploegendienst. De app leest je slaap uit de Gezondheid-app, dutjes inbegrepen, en meet je herstel van dienst tot dienst in plaats van van middernacht tot middernacht. De gratis ‘Slaapschuldtrend’ toont je gemiddelde schuld per nacht over je laatste 12 cycli, met het label ‘Schuld neemt toe’, ‘Stabiel’ of ‘Herstellend’. Na drie of meer oproepdiensten in 7 dagen krijgt de trend de badge ‘Oproepbare week’. De widget ‘Slaapschuld’ hoort bij Premium.

[Observa](/nl/apps/observa/) is ook van Lagerland Apps en maakt van je gegevens uit de Gezondheid-app onder meer een slaapscore. De app zet je slaapschuld af tegen je eigen slaapdoel in plaats van tegen een vaste 8 uur.

AfterShift en Observa zijn bedoeld om je te informeren. Ze stellen geen diagnose en behandelen niets. Hoe lang het inhalen van jouw tekort duurt, kunnen ze je niet vertellen.

## Wanneer ga je naar de huisarts?

Helpen de slaapadviezen niet genoeg, dan raadt Thuisarts aan een afspraak te maken bij je huisarts om samen een behandeling te kiezen. Heel soms komt slecht slapen volgens Thuisarts door een slaapziekte, zoals slaap-apneu (je stopt vaak met ademen in je slaap en bent overdag heel slaperig) of rusteloze benen.

## Bronnen

- [Thuisarts, Ik slaap slecht. Wat kan het zijn?](https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-slaap-slecht-wat-kan-zijn)
- [Thuisarts, Ik wil beter slapen: slaapadviezen](https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-wil-beter-slapen-slaapadviezen)
- [Hersenstichting, Slaap](https://www.hersenstichting.nl/gezonde-hersenen/slaap/)
- [Banks en collega’s, Sleep 2010](https://doi.org/10.1093/sleep/33.8.1013){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels)
- [Kitamura en collega’s, Scientific Reports 2016](https://doi.org/10.1038/srep35812){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels)
- [Depner en collega’s, Current Biology 2019](https://doi.org/10.1016/j.cub.2019.01.069){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels)
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Spelletjes zonder reclame of levens: hoe gratis puzzelspellen geld verdienen en wat Millrace verkoopt</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/puzzle-games-without-ads-or-lives/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/puzzle-games-without-ads-or-lives/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">‘Gratis’ in de App Store kan heel verschillende afspraken betekenen. Sommige gratis puzzelspellen betaal je met je aandacht, andere met je geduld of met een abonnement. Dit artikel legt elk model uit, laat zien hoe je het op een productpagina herkent voordat je installeert en zet alles op een rij wat Millrace verkoopt: negen optionele items, en geen enkel level heeft er een nodig.</summary>
    <content type="html">Ook een gratis puzzelspel moet op de een of andere manier betaald worden. Voor je er een installeert, helpt het dus om te weten wie betaalt en waarmee. Hieronder staan de gangbare modellen, wat elk model van je vraagt en waar je het op een App Store-pagina ziet. Daarna volgen de volledige prijslijst van [Millrace](/nl/apps/millrace/) en de redenering erachter. Wil je puzzelspellen onderling vergelijken, dan is er de gids met de [beste logische puzzelspellen voor iPhone](/nl/guides/best-logic-puzzle-games-iphone/).

## Hoe gratis puzzelspellen geld verdienen

| Model | Hoe het werkt | Wat het je kost | Waar je het vóór het installeren ziet |
|---|---|---|---|
| Reclame tussen levels | Een advertentie op het hele scherm na een level of een mislukte poging | Tijd en aandacht tussen de levels | ‘Privacy van app’; recensies; vaak een aankoop om reclame te verwijderen |
| Beloningsvideo | Je kiest ervoor een advertentie te bekijken voor extra zetten, een hint of een leven | Tijd, op het moment dat je vastzit | Recensies en screenshots |
| Levens of energie | Een mislukte of afgebroken poging kost een leven; levens worden na een wachttijd of tegen betaling aangevuld | Een klok bepaalt hoeveel je mag spelen | Aankopen met namen als levens, aanvullingen of munten |
| Boosters en extra zetten | Betaalde items die een level makkelijker maken | Geld, level na level | Aankopen met namen als boosters, power-ups of zetten |
| Abonnement | Een terugkerend bedrag voor een spel zonder reclame, extra voordelen of alle content | Geld, elke periode | De lijst met in-app aankopen |
| Eenmalige aankopen | Reclame verwijderen, levelpakketten, hintpakketten of cosmetische items | Geld, één keer | De lijst met in-app aankopen |

Veel games combineren meerdere van deze modellen. Levens op een timer, boosters in de verkoop en advertenties in ruil voor extra zetten vormen een veelvoorkomend pakket in puzzelsaga’s met levels. Spellen die je vooraf betaalt, kiezen een andere route: je betaalt één keer op de productpagina en er is meestal verder niets te koop. Threes is er een van, en op de [vergelijkingspagina over Threes](/alternatives/threes/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) staat hoe de betaalde en de gratis uitgave verschillen.

Drie plekken op een App Store-pagina vertellen je het meeste:

1. Naast de knop ‘Download’. Staat daar ‘In-app aankopen’, dan is er iets te koop.
2. De lijst met in-app aankopen, verderop op de pagina. De namen en prijzen van de items verraden het model: levens, aanvullingen, munten, boosters, een item om reclame te verwijderen, een maandprijs.
3. ‘Privacy van app’, waar de ontwikkelaar onder vier kopjes aangeeft wat er met gegevens gebeurt: ‘Gegevens die worden gebruikt om je te volgen’, ‘Aan jou gekoppelde gegevens’, ‘Niet aan jou gekoppelde gegevens’ en ‘Er worden geen gegevens verzameld’. Bij tracking worden volgens Apple gegevens uit de app gekoppeld aan gegevens van andere bedrijven, voor gerichte reclame of om het effect van reclame te meten, of worden ze gedeeld met datahandelaars.

Recente recensies vullen de rest aan.

## Wat Millrace verkoopt: de volledige lijst

Millrace heeft geen reclame, geen levens en geen abonnement. De app verkoopt cosmetische thema’s, terugdraaitegoeden en een fooi. Dit zijn alle items:

| Item | Prijs | Soort | Wat je krijgt |
|---|---|---|---|
| Designerpakket 1 | € 1,99 | Eenmalig | Studio Clay, Paper &amp; Ink, Sakura Pastel, Amber, Heartwood |
| Designerpakket 2 | € 1,99 | Eenmalig | Concrete Studio, Sunset Dunes, Glacier Ice, Brushed Metal, Midnight Neon |
| Zomerpakket | € 1,99 | Eenmalig | Lido, Riviera, Agrumi |
| Winterpakket | € 1,99 | Eenmalig | Hygge Hearth, Aurora Drift, Evergreen Noël |
| Complete collectie | € 6,99 | Eenmalig | Alle zestien betaalde thema’s |
| 10 keer terugdraaien | € 0,99 | Verbruikbaar | Terugdraaitegoeden voor Vrij spel |
| 50 keer terugdraaien | € 2,99 | Verbruikbaar | Terugdraaitegoeden voor Vrij spel |
| 200 keer terugdraaien | € 6,99 | Verbruikbaar | Terugdraaitegoeden voor Vrij spel |
| Steun de ontwikkelaar | € 1,99 | Fooi | Niets; het is een bedankje |

Thema-aankopen kun je herstellen met je Apple Account. Terugdraaitegoeden zijn verbruikbaar, dus ‘Aankopen herstellen’ brengt ze niet terug. Er is geen abonnement. De prijzen zijn die van de Nederlandse App Store; voor andere landen bepaalt Apple de prijzen en bij het afrekenen toont de App Store je eigen valuta.

Gratis zijn alle 64 campagnelevels, Vrij spel, de dagelijkse uitdaging, Hint, de coachnotities, Game Center en het thema Classic, een van de zeventien thema’s. Je kunt elk betaald thema op je eigen bord uitproberen voordat je beslist of je het houdt en ontgrendelt.

## Wanneer je terugdraaitegoeden nodig hebt, en wanneer niet

Terugdraaitegoeden zijn het enige wat Millrace verkoopt dat invloed heeft op het spelen. Ze komen ook het dichtst bij een booster. Daarom staan de precieze regels hier op een rij.

Binnen een level is terugdraaien gratis en onbeperkt en raakt het je tegoeden nooit. Na een mislukte poging biedt de kaart ‘Die zet terugdraaien’ aan, en je kunt een level ook gratis opnieuw proberen.

Tegoeden gebruik je alleen in Vrij spel, het eindeloze bord, waar tegels willekeurig verschijnen. Standaard vraagt de app eerst of je er een wilt gebruiken.

Gratis tegoeden komen vanzelf: één per dag zolang je er minder dan drie hebt. Je eerste zet in de dagelijkse uitdaging levert er een op, en dagelijkse reeksen van 3, 7, 14 en 30 dagen leveren 2, 5, 10 en 20 tegoeden op.

Zonder tegoeden stopt er niets. Tik je zonder tegoeden op ‘Terugdraaien’, dan zie je de pakketten, en het spel gaat gewoon door, ook als je niets koopt.

Hint is gratis. In een level komt de hint van dezelfde solver die het level heeft bewezen, als een zet op een winnende route vanuit je huidige stand. In de [strategiegids](/journal/how-to-plan-moves-ahead-in-tile-puzzles/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) staat hoe je Hint gebruikt en hoe je hem minder vaak nodig hebt.

## Waarom er geen levens en geen reclame zijn

Drie regels bepalen hoe het spel zijn geld verdient: het basisspel nooit afsluiten, terugdraaien nooit verplicht stellen en geen betaalscherm midden in een poging. Alles in de prijslijst volgt daaruit.

Levens zouden de eerste regel het directst schenden. Met levens kost falen tijd: je verliest, en dan wacht je of betaal je. In Millrace kost een verlies één tik op ‘Terugdraaien’. Falen hoort je een gedachte te kosten, en een hele poging is een te hoge prijs. De levels zijn bewust moeilijk, zoals het artikel over [hoe ze worden gemaakt](/journal/how-millrace-levels-are-made/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) uitlegt, en een moeilijk level met een levensmeter beloont wachten in plaats van nadenken.

Gratis terugdraaien had één waarborg nodig. Als een poging mislukt, kan de kaart zeggen welke zet de stand onwinbaar maakte, maar pas achteraf en nooit live. Een live waarschuwing plus gratis terugdraaien zou van elk level een kwestie maken van vegen, terugdraaien en weer vegen tot er iets lukt, en je zou bij het antwoord uitkomen zonder het te begrijpen.

Reclame is uitgesloten als ontwerpkeuze. Een advertentie moet uit een advertentienetwerk komen, en Millrace gebruikt geen SDK’s van derden, dus er is geen netwerk dat er een kan tonen. Er is geen account en geen tracking, en je voortgang blijft op je apparaat. Aankopen en Game Center, als je dat gebruikt, lopen via Apple. Het hele spel werkt offline; alleen de winkel, Game Center en links die je opent, hebben een verbinding nodig. In het [privacybeleid](/nl/apps/millrace/privacy/) staan de details.

## Wat dit model opgeeft

Een spel dat alleen optionele items verkoopt, is ervan afhankelijk dat sommige spelers ervoor kiezen iets te kopen wat ze niet nodig hebben. Het ontwerp kent nog andere grenzen. Er zijn 64 levels, geen duizenden, en elk level is via zoeken gevonden en vóór de release bewezen door een solver die breedte-eerst zoekt. Je voortgang blijft op het apparaat en wordt niet gesynchroniseerd. Wil je een lange saga met evenementen, dan is de [vergelijking met Two Dots](/nl/alternatives/two-dots/) eerlijk over waar Two Dots het beter doet en over hoe de levens daar werken.

## Een checklist voor elk gratis puzzelspel

Vijf vragen vertellen je voor het installeren het meeste:

1. Kost falen iets: een leven, energie of wachttijd?
2. Kun je elk level uitspelen zonder iets te kopen?
3. Zijn hints en terugdraaien beperkt, en worden ze verkocht?
4. Wat staat er in de lijst met in-app aankopen?
5. Wat geeft ‘Privacy van app’ aan?

Bij Millrace kost falen niets en kun je elk level gratis uitspelen. Hint is gratis, terugdraaien is gratis binnen levels en tegoeden worden alleen voor Vrij spel verkocht. In de lijst staan thema’s, terugdraaipakketten en een fooi, en de app heeft geen account en geen tracking. Op de [app-pagina](/nl/apps/millrace/) staat de rest.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>Hoeveel remslaap heb je nodig? Uren, procenten en je Apple Watch</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/remslaap/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/remslaap/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">De meeste volwassenen hebben volgens de Sleep Foundation ongeveer 2 uur remslaap per nacht nodig. Hier lees je wat remslaap is, wat dat in procenten en minuten betekent, wanneer in de nacht je de meeste krijgt, hoe het met de leeftijd verandert en hoe nauwkeurig je Apple Watch remslaap schat.</summary>
    <content type="html">De meeste volwassenen hebben volgens de [Sleep Foundation](https://www.sleepfoundation.org/stages-of-sleep/rem-sleep){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) ongeveer 2 uur remslaap per nacht nodig. Op deze pagina staat wat remslaap is, wat dat in procenten en minuten betekent, wanneer je de meeste krijgt en wat je Apple Watch ervan schat. Dit is geen medisch advies.

## Wat is remslaap?

Remslaap is de vierde fase in een slaapcyclus. De [Hersenstichting](https://www.hersenstichting.nl/de-hersenen/gezonde-hersenen/slaap/) noemt die fase ook droomslaap of REM-slaap, naar Rapid Eye Movement: je ogen bewegen dan snel heen en weer. Een normale nacht bestaat volgens de Hersenstichting uit ongeveer vijf slaapcycli van zo’n 90 minuten, elk met vier fases.

Wat er in remslaap gebeurt:

- Ademhaling en hartritme worden onregelmatig en je bloeddruk gaat omhoog (Hersenstichting).
- Je spieren zijn ontspannen of zelfs verlamd, waardoor je in je slaap stil blijft liggen (Hersenstichting). Volgens de Sleep Foundation denken veel onderzoekers dat die tijdelijke verlamming helpt voorkomen dat je je dromen uitvoert.
- Je kunt in deze fase het levendigst dromen, al droom je ook in de andere fases. Wie tijdens remslaap wakker wordt, herinnert zich de droom (Hersenstichting).
- Je hersenen zijn in veel opzichten even actief als wanneer je wakker bent, terwijl je toch slaapt (Sleep Foundation).

Over de functie van remslaap noemt de Hersenstichting emoties: hersengebieden die bij een emotionele gebeurtenis overdag actief werden, worden in remslaap minder actief, zodat de stress en emotie van die herinnering afnemen. De Sleep Foundation noemt ook geheugen en hersenontwikkeling en schrijft dat sommige aspecten van remslaap nog worden onderzocht.

## Hoeveel remslaap heb je nodig per nacht?

De Sleep Foundation noemt voor volwassenen ongeveer 2 uur remslaap per nacht. Baby’s en kinderen hebben meer nodig, omdat hun hersenen zich nog snel ontwikkelen: pasgeboren baby’s brengen volgens dezelfde bron ongeveer 8 uur per dag in remslaap door. Hoeveel remslaap je werkelijk krijgt, verschilt van nacht tot nacht.

Een tweede bron is Apples [validatiedocument](https://www.apple.com/health/pdf/Estimating_Sleep_Stages_from_Apple_Watch_Oct_2025.pdf){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels, oktober 2025). Daarin staan de gemeten slaapgegevens van de mensen met wie Apple het algoritme ontwikkelde en testte:

| Groep | Remslaap, aandeel van de slaaptijd | Gemiddelde slaaptijd |
|---|---|---|
| Ontwerpgroep (858 mensen, gemiddeld 49 jaar) | 18,1% (standaarddeviatie 7,8) | 365 minuten |
| Validatiegroep (166 mensen, gemiddeld 47 jaar, 299 nachten) | 21,4% (standaarddeviatie 7,0) | 378 minuten |

Bij de validatiegroep komen die cijfers van polysomnografie in een slaaplab of thuis, bij de ontwerpgroep deels ook van een EEG-apparaat thuis. In beide groepen zaten ook mensen met slaapapneu. De cijfers beschrijven alleen deze twee onderzoeksgroepen.

Met het gemiddelde van de validatiegroep (21,4% van 378 minuten) kom je op ongeveer 81 minuten remslaap. De Sleep Foundation noemt 120 minuten. Het eerste getal is een gemiddelde uit één onderzoeksgroep, het tweede een richtwaarde voor de meeste volwassenen. Wat het aandeel van Apple bij andere slaapduren oplevert, staat in de volgende tabel, een eigen berekening met de cijfers van Apple:

| Slaapduur | Gemiddelde (21,4%) | Gemiddelde plus en min 1 standaarddeviatie (14,4 tot 28,4%) |
|---|---|---|
| 6 uur | 77 minuten | 52 tot 102 minuten |
| 7 uur | 90 minuten | 60 tot 119 minuten |
| 8 uur | 103 minuten | 69 tot 136 minuten |

De spreiding is groot.

## Wanneer in de nacht krijg je remslaap?

De eerste periode remslaap begint volgens de Sleep Foundation ongeveer 60 tot 90 minuten na het inslapen. Een volledige slaapcyclus duurt volgens die bron ongeveer 90 tot 120 minuten. Met elke nieuwe cyclus duurt de remslaap langer, dus de meeste valt in de tweede helft van de nacht.

Na een korte nacht kan je totale remslaap kleiner uitvallen. De Sleep Foundation schrijft dat je hersenen de volgende nacht dan meer remslaap kunnen starten, een zogenoemde REM-rebound. Hoe je een slaaptekort inhaalt, lees je in [Slaaptekort inhalen](/nl/journal/slaaptekort-inhalen/). Wat de bronnen over diepe slaap zeggen, staat in [Hoeveel diepe slaap heb je nodig?](/nl/journal/hoeveel-diepe-slaap/).

## Remslaap en leeftijd

Bij volwassenen neemt het aandeel remslaap af met de leeftijd. Dat vond een [meta-analyse van Ohayon en collega’s](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15586779/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) uit 2004 van 65 studies met 3577 gezonde mensen van 5 tot 102 jaar, gemeten met polysomnografie of actigrafie. Na het zestigste jaar bleef alleen de slaapefficiëntie nog significant dalen. Hoe groot de effecten waren, hing volgens de onderzoekers af van hoe grondig de deelnemers waren gescreend op onder meer ziekten, slaapapneu en andere slaapstoornissen.

Baby’s en kinderen hebben volgens de Sleep Foundation meer remslaap nodig dan volwassenen.

## Wat laat je Apple Watch zien?

Apple noemt de fases in de Gezondheid-app ‘Wakker’, ‘Remslaap’, ‘Kernslaap’ en ‘Diepe slaap’. Volgens de [uitleg van Apple over slaap](https://support.apple.com/nl-nl/108906) zie je de tijd en het percentage per fase. De [Apple Watch-gebruikershandleiding](https://support.apple.com/nl-nl/guide/watch/crpxel1lvun9/watchos) schrijft dat je ziet hoelang je remslaap, kernslaap en diepe slaap ongeveer duurden. Om slaapgegevens te krijgen, moet je ‘Slaap bijhouden’ inschakelen en je Apple Watch elke nacht minstens 1 uur dragen.

Hoe die schatting ontstaat, staat in het validatiedocument van Apple:

- De Apple Watch gebruikt de versnellingsmeter. Die registreert grote bewegingen en ook kleine, zoals die van je ademhaling. Het algoritme deelt elke 30 seconden in als Wakker, Remslaap, Diepe slaap of Kernslaap. Het label Remslaap hoort bij het klinische stadium met dezelfde naam.
- Getest werd op 299 nachten van 166 mensen die niet in de ontwikkelgegevens zaten. De overeenstemming over de vier fases, uitgedrukt in kappa (een maat die rekening houdt met toeval), was 0,63 met een standaarddeviatie van 0,13. Met het bijgewerkte algoritme van 2025 (iOS 26 en watchOS 26), getest op dezelfde validatiegroep, was dat 0,68 (standaarddeviatie 0,11).
- Volgens Apple zijn sommige verwisselingen zeldzaam, bijvoorbeeld echte remslaap die als diepe slaap werd gelabeld (0,28% van de echte remslaap). Bij elke echte fase was de vaakste fout een label als kernslaap.

Een cijfer voor remslaap op je horloge is dus een schatting op basis van beweging. Ook de Sleep Foundation schrijft dat slaaptrackers de slaapfases niet perfect meten, maar wel trends over tijd kunnen laten zien. [Thuisarts](https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-wil-beter-slapen-slaapadviezen) raadt een smartwatch af als je slecht slaapt: die meet je slaap niet betrouwbaar en kan je onrustig maken. Welke metingen uit de Gezondheid-app het lezen waard zijn, staat in [De zes metingen in Apple Health die het lezen waard zijn](/journal/apple-health-metrics-worth-interpreting/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels).

## Kun je meer remslaap krijgen?

Volgens de Sleep Foundation begin je bij genoeg en goede slaap in het algemeen: wie te weinig slaapt, krijgt waarschijnlijk ook minder remslaap dan nodig. Concreet noemt de bron:

- een vast slaapschema met ruimte voor 7 tot 9 uur slaap, wat je biologische klok ondersteunt
- niet te veel kunstlicht ’s avonds, van lampen of schermen

Als verstoorders van remslaap noemt dezelfde bron te veel stress, alcohol of cannabis in de avond en bepaalde medicijnen, waaronder sommige slaapmiddelen. Vragen over medicijnen bespreek je met je huisarts. [Thuisarts](https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-wil-beter-slapen-slaapadviezen) geeft algemene slaapadviezen: elke dag rond dezelfde tijd opstaan en naar bed gaan, in de 6 uur voor het slapen geen cafeïne en geen alcohol of cannabis gebruiken om in slaap te vallen. Werk je in nachtdiensten, lees dan [Nachtdienst slapen](/nl/journal/how-to-sleep-after-a-night-shift/).

## Wat als je weinig remslaap hebt?

De Sleep Foundation noemt als tekenen van slaaptekort in het algemeen, dus niet van remslaap alleen: moeite met concentreren, overdag erg slaperig zijn, vergeetachtigheid, prikkelbaarheid of frustratie en een groter risico op ongelukken. Een laag cijfer op je horloge of in een app is geen diagnose.

Dezelfde bron noemt slaapstoornissen waarbij remslaap anders verloopt, zoals REM-slaapgedragsstoornis, narcolepsie, slaapapneu en slapeloosheid. Of dat bij jou speelt, kan alleen een arts beoordelen.

## Wanneer ga je naar de huisarts?

De Sleep Foundation raadt aan een arts te spreken bij slaapproblemen die ernstig zijn, lang aanhouden of erger worden. Volgens [Thuisarts](https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-slaap-slecht-wat-kan-zijn) kun je bij je huisarts terecht als je over je slaapproblemen wilt praten, en ook als de slaapadviezen na een paar weken niet genoeg helpen.

## Je slaapfases bekijken in Observa

[Observa](/nl/apps/observa/) is een app van Lagerland Apps. De app leest de Gezondheid-app en laat je tijd zien in ‘Diep’, ‘REM’, ‘Kern’ en ‘Wakker’, samen met hoe je hart zich ’s nachts gedroeg. Wat een normale hartslag in rust is, lees je in [Hartslag in rust](/nl/journal/hartslag-in-rust/). De dagelijkse slaapscore komt uit hoe lang je sliep, hoe efficiënt, hoe vaak je wakker werd en je slaapfases, afgezet tegen vaste doelen zoals 7 tot 9 uur slaap. Klopt een nacht niet, dan corrigeer je die met ‘Slaap aanpassen’, zonder de Gezondheid-app te veranderen.

Slaapfases verschijnen alleen als een apparaat ze in de Gezondheid-app heeft vastgelegd, zoals een Apple Watch. Observa is geen medisch hulpmiddel en stelt geen diagnose. Wat gratis is en wat Premium biedt, zie je op de [app-pagina](/nl/apps/observa/). Zoek je een aparte slaap-app, vergelijk dan [Observa met AutoSleep](/nl/alternatives/autosleep/).

## Bronnen, geraadpleegd op 19 november 2026

- Sleep Foundation, [REM sleep](https://www.sleepfoundation.org/stages-of-sleep/rem-sleep){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels): richtwaarde, timing, jongere leeftijden, verstoorders, arts.
- Hersenstichting, [Slaap](https://www.hersenstichting.nl/de-hersenen/gezonde-hersenen/slaap/): cycli, vier fases, kenmerken van remslaap, emoties.
- Apple, [Estimating Sleep Stages from Apple Watch](https://www.apple.com/health/pdf/Estimating_Sleep_Stages_from_Apple_Watch_Oct_2025.pdf){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels, oktober 2025), de Apple-pagina [Je slaap bijhouden op een Apple Watch en ‘Slaap’ gebruiken op een iPhone](https://support.apple.com/nl-nl/108906) en de [Apple Watch-gebruikershandleiding](https://support.apple.com/nl-nl/guide/watch/crpxel1lvun9/watchos).
- Ohayon et al., [Sleep 2004](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15586779/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels): verandering met de leeftijd.
- Thuisarts, [Ik slaap slecht](https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-slaap-slecht-wat-kan-zijn) en [Slaapadviezen](https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-wil-beter-slapen-slaapadviezen): adviezen, smartwatch, huisarts.
</content>
  </entry>

  <entry>
    <title>RPE-schaal en RIR uitgelegd: de schaal van 1 tot 10 voor krachttraining en hoe je een set eerlijk beoordeelt</title>
    <link href="https://lagerland.app/nl/journal/rpe-and-rir-explained/" rel="alternate" type="text/html"/>
    <id>https://lagerland.app/nl/journal/rpe-and-rir-explained/</id>
    <published>2026-11-19T00:00:00+00:00</published>
    <updated>2026-11-19T00:00:00+00:00</updated>
    <author>
      <name>Lagerland Apps</name>
      <uri>https://lagerland.app/nl/lagerland-apps/</uri>
    </author>
    <summary type="html">Twee krachtsporters doen allebei 3 sets van 5 met 100 kg en hebben toch een totaal andere training achter de rug. De een eindigde elke set met drie herhalingen over, de ander perste de laatste herhaling van elke set eruit. RPE en RIR zijn de twee manieren om dat verschil vast te leggen. Ze tellen hetzelfde, alleen vanaf de andere kant, en de schaal die de meeste mensen gebruiken komt uit één bepaald onderzoek.</summary>
    <content type="html">RPE en RIR beschrijven hetzelfde: hoe dicht een set kwam bij het punt waarop je geen goede herhaling meer kon doen.

- **RIR (reps in reserve, herhalingen in reserve)** telt wat er nog over was. Twee herhalingen in reserve betekent dat je twee herhalingen voor falen stopte.
- **RPE (rating of perceived exertion, ervaren inspanning)** geeft op een schaal van 1 tot 10 aan hoe zwaar de set was, waarbij 10 betekent dat er niets meer over was.

In het gebruikelijke werkbereik geldt: RPE = 10 − RIR. De meeste details gaan over de uiteinden van de schaal.

## Wat betekent elk RPE-cijfer?

Dit is de RPE-schaal voor krachttraining die [Zourdos en collega’s in 2016](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26049792/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) publiceerden. Als een programma tegenwoordig RPE 8 bij een set zet, bedoelt het meestal deze schaal.

| RPE | Omschrijving | Herhalingen in reserve |
|---|---|---|
| 10 | Maximale inspanning | 0 |
| 9,5 | Geen herhalingen meer, maar je had het gewicht kunnen verhogen | 0 |
| 9 | 1 herhaling over | 1 |
| 8,5 | 1 of 2 herhalingen over | 1 tot 2 |
| 8 | 2 herhalingen over | 2 |
| 7,5 | 2 of 3 herhalingen over | 2 tot 3 |
| 7 | 3 herhalingen over | 3 |
| 5 tot 6 | 4 tot 6 herhalingen over | 4 tot 6 |
| 3 tot 4 | Lichte inspanning | n.v.t. |
| 1 tot 2 | Weinig tot geen inspanning | n.v.t. |

Op twee plekken klopt die aftreksom niet. RPE 9,5 bestaat omdat je na een zware single of double geen herhaling meer overhoudt, maar nog het gevoel kunt hebben dat er 2,5 kg bij had gekund. En alles vanaf RPE 6 naar beneden is bewust vaag, omdat niemand met zekerheid het verschil kan voelen tussen vijf en zes herhalingen over.

## Waar komt de RPE-schaal voor krachttraining vandaan?

Schalen voor ervaren inspanning zijn tientallen jaren ouder dan apps voor krachttraining, maar de algemene schalen vragen hoe zwaar de inspanning *voelde*, en dat past slecht bij een set squats. Je benen en longen kunnen zich vreselijk voelen na een set van 20 waar nog herhalingen in zaten.

Zourdos en collega’s koppelden het cijfer aan iets wat je tenminste kunt proberen te tellen. In hun onderzoek werkten 29 mensen (15 ervaren squatters en 14 beginners) op naar een 1RM. Daarna deden ze singles op 60, 75 en 90% daarvan en een set van 8 op 70%, en beoordeelden ze elke set met de nieuwe schaal terwijl de snelheid van de stang werd gemeten. De beoordelingen en de stangsnelheid bewogen in beide groepen sterk in tegengestelde richting: naarmate sets langzamer gingen, stegen de cijfers. Ervaren squatters beoordeelden hun echte max ook hoger dan beginners, een aanwijzing dat de bovenkant van de schaal oefening vraagt.

Een begeleidend artikel van [Helms en collega’s uit 2016](https://doi.org/10.1519/SSC.0000000000000218){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) legde uit hoe je de schaal in je training gebruikt. Een [onderzoek uit 2017 onder 15 powerlifters](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27243918/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) vond zeer sterke verbanden tussen RPE en percentage van de max bij squat, bankdrukken en deadlift. Zelfs bij een echte 1RM gaven die sporters gemiddeld 9,6 tot 9,7, en dus geen volle 10.

## Hoe nauwkeurig schatten krachtsporters herhalingen in reserve in?

Gemiddeld op ongeveer een herhaling na, met veel verschil tussen personen. De beste samenvatting is de [meta-analyse van Halperin en collega’s uit 2022](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34542869/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) in *Sports Medicine*, die 12 onderzoeken met 414 deelnemers bundelde:

- Mensen schatten het aantal herhalingen dat ze nog over hadden ongeveer 0,95 herhaling te laag in. Ze stopten dus gemiddeld iets verder van falen dan ze dachten.
- Schattingen werden nauwkeuriger dicht bij falen. Een gok op de laatste herhaling is beter dan een gok bij de derde.
- Sets van 12 herhalingen of minder werden veel nauwkeuriger ingeschat dan langere sets.
- Latere sets werden iets nauwkeuriger ingeschat dan de eerste.
- Trainingsstatus leek weinig uit te maken. Ervaring maakt je vertrouwd onder een stang, maar zorgt er niet automatisch voor dat je goed telt.

De verschillen tussen de onderzoeken waren groot, dus zie “ongeveer één herhaling” als een ruw getal. In de praktijk is RPE 7 een vaag cijfer en RPE 9 een vrij scherp cijfer.

## Hoe beoordeel je een set eerlijk?

Dit zijn de regels die ik gebruik, gebaseerd op wat volgens het onderzoek hierboven misgaat.

1. Beoordeel de laatste herhaling, direct na de set. Beoordeel je de hele set, of pas na de rust als de herinnering is vervaagd, dan vertekent dat het cijfer.
2. Stel de RIR-vraag en reken dan om. Hoeveel had ik er met dezelfde techniek nog gekund? Beantwoord dat, trek het af van 10 en je hebt de RPE.
3. Tel alleen goede herhalingen. Een herhaling waarvoor je de stang anders had moeten laten bewegen of had moeten laten stuiteren, telt niet als reserve.
4. Gebruik halve punten pas vanaf ongeveer 7,5. Lager op de schaal kun je het verschil niet echt voelen.
5. Kalibreer jezelf af en toe. Voorspel bij een veilige oefening, zoals een machine of een lift met veiligheidsarmen, op de laatste set je herhalingen in reserve, ga dan door tot falen en vergelijk. Doe dat bij een paar oefeningen en je leert in welke richting jij je vergist.
6. Verwacht dat hetzelfde gewicht op verschillende dagen anders scoort. Een korte nacht is de klassieke oorzaak, en daarom raadde [het oorspronkelijke artikel over GymLogger X](/journal/the-strength-logger-no-one-asked-for/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels) krachtsporters aan hun gewichten vast te houden in de week waarin de klok verzet wordt. Een hogere RPE op een slechte dag is nuttige informatie over je herstel.

Beoordeel ook geen warming-ups. Een warming-up met RPE 4 vertelt je niets wat je nodig hebt.

## Wat is autoregulatie en werkt het?

Autoregulatie betekent dat het cijfer van die dag het gewicht bepaalt, in plaats van een vast getal. Een gangbare variant: werk op naar een topset van 3 op RPE 8 en haal dan een vooraf bepaalde hoeveelheid van dat gewicht af voor de lichtere back-off-sets. Op een goede dag is de triple op RPE 8 zwaarder dan vorige week, op een slechte dag lichter, en het plan blijft staan.

De beste gecontroleerde vergelijking die ik ken is het [onderzoek van Helms en collega’s uit 2018](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29628895/){: hreflang=&quot;en&quot;} (in het Engels). Eenentwintig getrainde mannen volgden hetzelfde programma van acht weken, drie dagen per week, voor squat en bankdrukken. De ene groep koos gewichten op basis van percentages van een vooraf geteste max, de andere koos gewichten die binnen doelbereiken van RPE vielen. Beide groepen werden sterker en kregen dikkere spieren. Het verschil tussen de groepen was statistisch niet significant, en de waarschijnlijkheidsanalyse van de auteurs gaf de RPE-groep een waarschijnlijk klein voordeel in kracht. Het is één onderzoek met 21 mensen, dus de eerlijke conclusie is dat beide methoden werken en dat trainen op RPE minstens even goed is.

De beslisregels die op RPE rusten (wanneer je het gewicht verhoogt, wanneer een dalende topset betekent dat je een lichtere week nodig hebt) staan in de tabel met progressiemodellen in [het artikel over een krachtschema kiezen dat je volhoudt](/nl/journal/choosing-a-strength-program-you-will-finish/). Hetzelfde idee komt terug in [het artikel over je 1RM schatten](/nl/journal/how-to-estimate-your-one-rep-max/): een schatting uit een set op RPE 7 komt te laag uit, omdat de formule ervan uitgaat dat je dicht bij falen ging.

## Moet je RPE of RIR loggen?

Ze bevatten dezelfde informatie, dus kies de variant die je ook echt noteert. RIR is makkelijker om mee te beginnen, omdat het een telling is. RPE is handig zodra je zware singles en doubles tilt, waar 9,5 iets zegt wat RIR niet kan. Is een programma in de ene geschreven en denk jij in de andere, reken dan om met 10 − x en ga door.

Consequent zijn telt zwaarder dan de keuze. Een cijfer dat je bij elke zware set op dezelfde manier geeft, bouwt een overzicht op van wat een bepaalde RPE je in kilo’s kost. Een cijfer dat je eens per twee weken nog weet, legt weinig meer vast dan je stemming.

## Houdt GymLogger X RPE of RIR bij?

Nee. [GymLogger X](/nl/apps/gymlogger-x/) vraagt je niet om elke set te beoordelen. Een gelogde set is het gewicht en de herhalingen, plus een markering als warming-upset, ingevoerd op de iPhone of vanaf de Apple Watch. Het geschatte 1RM, de krachttrend en de plateaustatus komen allemaal uit die cijfers. Ik laat de app liever werken met wat de stang deed dan met een cijfer waarvan het onderzoek zegt dat het een herhaling kan afwijken. Toch is het een echte tekortkoming als je een RPE-kolom per set in je log wilt, en dat moet je weten voordat je kiest.
</content>
  </entry>

</feed>
